Nowsze oblicza Smãtka czy nieobliczalność Wëkrëkùsa? O (nie)gotowych strategiach tożsamościowych Kaszubek i Kaszubów - Bednarek-Bohdziewicz, Agnieszka (Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 2024)
Tekst stanowi antropologiczny komentarz do narracji wokół wyników Narodowego Spisu Powszechnego w 2021 roku i stawianego po ich opublikowaniu pytania: dlaczego Kaszubów w spisowym rozrachunku ubyło? Przywołując dwie metafory wyjęte z kaszubskich legend – Smãtka i Wëkrëkùsa – próbuję opisać, przeanalizować i ukontekstowić bazujące na autoobrazie kaszubskie strategie tożsamościowe i związane z nimi zmieniające się schematy deklaracji. Wyłaniające się z najnowszych badań terenowych wnioski prowadzą do konkluzji, że jawią się one jako niegotowe (stale ewoluujące) i „nieobliczalne” (niedające się przewidzieć), czyli też nie-do-obliczenia w statystycznych rubrykach, a przynajmniej niedające się w ten sposób ograniczyć i podporządkować. Owszem, jedną z przyczyn „ubytku w ludności” może być podyktowana niekiedy obojętnością, a niekiedy wstydem mniejszościowym asymilacja (unifikacja w ramach polskiej wspólnoty kulturowej), jednak sam eskapizm etniczny jest bardziej skomplikowanym zjawiskiem. Co umyka statystyce, a wydaje się specyfiką nowoczesnej strategii tożsamościowej Kaszubów, to „podkôrbianie (przedrzeźnianie) Smãtka”: przekora i humor, uniki i przemilczenia, swoista gra tożsamościowa, wymykająca się porządkującym pytaniom o deklaracje, w tym przekraczanie przekazywanych wyobrażeń dotyczących grupy (jak choćby wyłamywanie folklorystycznej ramki). Jako metaforę tej niegotowej strategii, ironicznie dekonstruującej esencjalistycznie i etnotypicznie pojmowaną etniczność, proponuję figurę Wëkrëkùsa – kaszubskiego trickstera, drwinkarza i trefnisia, ale też opiekuna samotników (a więc i indywidualizmu).