Biuletyn Historii Sztuki

Herstorie stosowane: Irena Huml (Fundacja Arton, 22 listopada 2025–10 stycznia 2026)

Anna Wiszniewska — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Projekty fasady pałacu Radziwiłłów w Nieborowie: Zug – Szpilowski – Zawadzki

Ryszard Mączyński — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Artykuł poświęcono projektowi fasady barokowego pałacu Radziwiłłów w Nieborowie. Jest on opatrzony nazwiskiem Hilarego Szpilowskiego, datą 1784 i wyróżnia się elegancką klasycystyczną formą. Sygnatura utwierdzała dotąd badaczy w przekonaniu, że to właśnie Szpilowski był twórcą rozrysowanej inwencji. Wyniki przeprowadzonych badań każą zweryfikować tę opinię. Nie jest bowiem możliwe, by początkujący architekt mógł wykonać abrys znacznie lepszy od tych kreślonych przez profesjonalistę, jakim był Szymon Bogumił Zug, również tworzący dla Nieborowa. Zawodowa pozycja Szpilowskiego, który pracował jako konduktor u Stanisława Zawadzkiego, naprowadza na trop rzeczywistego autora projektu fasady. Był nim Zawadzki, architekt wykształcony w rzymskiej Akademii św. Łukasza. Stosując ulubione przez siebie formy, potrafił wykreować propozycję dzieła harmonijnego, integralnego, odznaczającego się wysmakowanym wystrojem, co świadczy o niepospolitym talencie tego architekta.

Oświadczenie

Grażyna Skowron — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Tympanon Jaksy a problem władzy senioralnej nad Śląskiem w 2. połowie XII wieku

Rafał Rutkowski — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Tematem artykułu jest romański tympanon fundacyjny z dawnego opactwa św. Wincentego na Ołbinie, tzw. tympanon Jaksy. Autor próbuje na nowo przyjrzeć się jego przeznaczeniu, dacie wykucia i przekazowi ideowemu. Jego zdaniem, płaskorzeźba symbolicznie przedstawia pogodzenie się dwóch uwiecznionych na niej fundatorów, a także przypomina o władzy senioralnej nad Śląskiem.

Relikty barokowego wystroju z kościoła Franciszkanów konwentualnych w Zamościu. Rzecz o zakupach dzieł flamizującego nurtu rzeźby gdańskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Michał Wardzyński — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Artykuł przedstawia analizę źródeł i odkryć inwentaryzacyjnych dotyczących barokowych snycerskich reliktów rzeźbiarskich i architektoniczno-ornamentalnych pozostałych z ołtarza głównego i ambony z kościoła Franciszkanów konwentualnych w Zamościu. Te elementy wyposażenia świątyni zamówiła w 1725 r. w Gdańsku ówczesna para ordynatów – Michał Zdzisław Saryusz i Katarzyna z Wiśniowieckich Zamoyscy. W wyniku kasaty klasztoru w 1819 r. oraz rozbiórki nastawy i kazalnicy w 1820 r. omawiane obiekty (tj. elementy architektoniczne, figury i ornamenty) zostały przeniesione – najpóźniej do 1839 r. – do kilku kościołów rzymskokatolickich na obszarze dawnej Ordynacji Zamojskiej. Były to świątynie w Szczebrzeszynie, Wielączy, Chłaniowie, Turobinie i Górecku Kościelnym. Dwie figurki aniołków, które trafiły do Turobina, przeniesiono następnie do Muzeum Archidiecezjalnego w Lublinie. W artykule zaprezentowano ogólną rekonstrukcję obu obiektów oraz analizę porównawczą reliktów rzeźbiarskich z dziełami współczesnej rzeźby w Antwerpii i Amsterdamie, a także wykazano ścisłe związki ich domniemanego autora – snycerza cechowego Johanna Eichla I z Gdańska – z klasycyzującym nurtem w barokowej rzeźbie z Niderlandów Hiszpańskich i Republiki Zjednoczonych Prowincji Niderlandów Północnych.

Wizerunek Matki Boskiej Trockiej z warszawskiego klasztoru Wizytek – domniemana fundacja królowej Ludwiki Marii Gonzagi

Marcin Zgliński — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Artykuł dotyczy obrazu Matki Boskiej Trockiej z klasztoru Wizytek w Warszawie, dzieła wysokiej klasy, wykonanego najprawdopodobniej pomiędzy 1664 a 1667 r. dla królowej Ludwiki Marii Gonzagi – fundatorki i rezydentki klasztoru, w którym do dziś zachowało się wiele jej darów i pamiątek po niej. Obraz z Trok mógł mieć dla królowej istotne znaczenie, gdyż – według legendy – był darem cesarza Manuela II z dynastii Paleologów, z którą łączyło ją pokrewieństwo. Warszawski wizerunek powtarza literalnie formy cudownego obrazu z Trok, a zmiany mogą wiązać się z dążeniami politycznymi monarchini, pragnącej obsadzić na tronie polskim francuskiego kandydata. Korona z liliami burbońskimi, które widniały także w herbie Ludwiki Marii, naśladuje formę burbońskich koron królów Francji: Ludwika XIII i Ludwika XIV. Autorstwo płótna pozostaje nierozpoznane, wykluczono jednak udział malarzy pracujących wówczas dla dworu: Daniela Schultza i Claude Callota.

Mezzotint Engravers in the Commonwealth of Poland and Lithuania (17th–18th Centuries): A Forgotten Chapter in European Studies

Dominika Cora — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Jedną z technik graficznych druku wklęsłego jest mezzotinta, która od drugiej połowy XVII w. wykonywana była w wielu krajach europejskich. W literaturze przedmiotu akcentuje się przede wszystkim rozwój tej techniki w Europie Zachodniej, pomijając często fakt, że rytownicy posługujący się techniką mezzotinty działali również w Europie Środkowo-Wschodniej – zarówno w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jak i w Rosji. Przedmiotem niniejszego opracowania jest syntetyczne przedstawienie informacji o rytownikach mezzotinty, którzy wykonywali i wydawali swoje sztychy na terenie Rzeczypospolitej w XVII i XVIII w., ze szczególnym uwzględnieniem dotychczas nieznanych mezzotint Nathanaela Schrödera, Matthäusa Deischa oraz Kunegundy z Sanguszków Czackiej.

Teofila Piątkowskiego widoki i opisy kościołów. Nieznana karta z dziejów badań i inwentaryzacji zabytków w Polsce

Paweł Dettloff — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Tematem artykułu jest notatnik z rysunkami Teofila Piątkowskiego z lat 1855–1859, obejmujący kościoły powiatów miechowskiego, kieleckiego i olkuskiego, zachowany w zbiorach Archiwum Narodowego w Krakowie. Nieukończony rękopis należy do opracowań o charakterze starożytniczym, związanych z wojażami artystycznymi. Przypuszczalnie powstał on w ramach przygotowania ilustrowanej publikacji poświęconej historycznym świątyniom wspomnianych powiatów. Ma charakter faktograficzno-opisowy, dlatego też należy zaliczyć go do wczesnych i ówcześnie jeszcze nielicznych prób metodycznego dokumentowania zabytków sztuki sakralnej. Jest nie tylko interesującym dokumentem historiografii artystycznej, lecz także cennym źródłem informacji na temat kilkudziesięciu kościołów, rejestruje bowiem wygląd zabytkowych budowli, z których wiele zostało później zmienionych lub uległo zniszczeniu. Rysunki Piątkowskiego, które prawdopodobnie miały posłużyć do wykonania rycin przeznaczonych do planowanej publikacji, wykazują podobieństwo do analogicznych prac innych polskich dokumentalistów zabytków architektury działających w połowie XIX w.

Źródła form neorenesansowej rozbudowy Zamku Książ na początku XX wieku

Agnieszka Gryglewska — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Zachowane materiały archiwalne, dotyczące neorenesansowej rozbudowy oraz przebudowy Zamku Książ w latach 1908–1925, pozwalają na poznanie procesu kształtowania jej koncepcji architektonicznej. W trakcie realizowanego przez blisko dwadzieścia lat przedsięwzięcia Hansa Heinricha XV von Hochberg, księcia von Pless, pod nadzorem architektonicznym najpierw Ludwiga Scheinerta, a następnie Humberta Walcher von Molthein, stylistyka architektury nowych skrzydeł zamkowych – zachodniego i północnego, była oparta na formach wywodzących się z rodzimego, śląskiego i niemieckiego renesansu, poddanych redukcji i interpretacji. Celem opracowania jest próba uzasadnienia wyboru stylu prac prowadzonych na początku XX w., analiza porównawcza form architektonicznych, stanowiących historyczne cytaty lub reminiscencje z około 1600 r., a także ustalenie ich pochodzenia – z Norymbergi, Heidelbergu, Halberstadt czy też z Ziębic, Oleśnicy i Brzegu.

Polsko-holenderska wymiana wystaw w latach 1947–1989 jako przykład relacji kulturalnych pomiędzy „mniejszymi graczami” zimnowojennego konfliktu

Michał Wenderski — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Niniejszy artykuł prezentuje zarys historii wymiany kulturalnej między Polską a Holandią w okresie zimnej wojny, ze szczególnym uwzględnieniem wystaw artystycznych mających miejsce w obu krajach. Zimna wojna podzieliła Europę na dwa rzekomo homogeniczne „bloki” o przeciwstawnych założeniach ideologicznych, co znacząco determinowało wymianę kulturalną na linii Wschód – Zachód, zwłaszcza pomiędzy tzw. mniejszymi graczami zimnowojennego konfliktu. Nie oznaczało to jednak, że sztuka i kultura po obu stronach żelaznej kurtyny były od siebie całkowicie odseparowane, a wymiana kulturalna między krajami takimi jak Polska czy Holandia nie istniała. W niniejszej analizie zbadano powiązania między polem kultury i władzy oraz ich wpływ na wzajemne relacje artystyczne i wymianę wystaw. Jak wykazano, stosunki kulturalne między Polską a Holandią były utrzymywane i rozwijane przez cały okres zimnej wojny, nawet jeśli napięcia geopolityczne widocznie warunkowały wymianę, jej skalę i dynamikę.

Mechanical Nike. Resia Schor’s Mixed Media Sculptures on Wars Past and Present

Katarzyna Trzeciak — Fri, 17 Jul 2026 00:00:00 +0200

Artykuł prezentuje analizę nieopracowanej grupy prac autorstwa polsko-żydowskiej artystki Resi Schor (1910–2006) z lat 1979–1990. Urodzona w Lublinie, w latach 1930–1936 Schor studiowała malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W 1938 r. wyemigrowała do Paryża, skąd musiała wraz z mężem Ilyą Schorem uciekać po wybuchu wojny. W 1941 r. Schorowie osiedlili się w Nowym Jorku. Dopiero w ostatnich dekadach życia zaczęła tworzyć prace w bezpośredni sposób dotykające tematów politycznych – były to rzeźby w technice mieszanej o wojnach minionych i obecnych. Poprzez benjaminowską pamięć prace te łączą przeszłość artystki – jej osobiste doświadczenia wojny i straty – z reakcją na współczesne akty przemocy.