Kwartalnik Filmowy

Falstart. Losy książki Jerzego Toeplitza „Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro” (1949)

Monika Talarczyk — 2026-06-30

Autorka analizuje losy niedopuszczonej do obiegu wydawniczego pierwszej książki Jerzego Toeplitza o historii światowego kina. Dwa maszynopisy oraz skład tekstu Sztuka filmowa. Wczoraj, dziś i jutro, planowanego do wydania w 1949 r. przez Instytut Filmowy, znajdują się w archiwum Muzeum Kinematografii w Łodzi. Struktura artykułu opiera się na operacji historiograficznej, w której przedmiotem analizy są: pozycja autora, stan historiografii filmowej w okresie pisania książki oraz jej kształt literacki. Ponadto w wyniku kolacjonowania trzech wariantów tekstu ujawnione zostają kierunki zmian zalecanych przez cenzurę. Debiut przyszłego klasyka historiografii kina wpisuje się w konwencję syntezy historycznofilmowej przełomu XX w., a wyróżnia go ujęcie w ramach krytyki marksistowskiej, temperament dydaktyczny, przeciwstawienie imperiów filmowych USA i ZSRR przy uwzględnieniu mediacyjnej pozycji Francji. Na przełomie 1948/1949 r. propozycja wydawnicza Toeplitza stanowiła przypadek przejściowy między historiografią amatorską a uniwersytecką.

Między wyjściem z kościoła a wyjściem z fabryki. Wokół sporu o pierwszy film hiszpański

Joanna Aleksandrowicz — 2026-06-30

Artykuł przedstawia toczący się od lat 90. XX w. spór na temat pierwszego filmu hiszpańskiego. Analiza historycznofilmowa została osadzona w kontekstach społeczno-politycznych dyktatury generała Franco, podczas której rozwijały się w Hiszpanii badania nad początkami kina. Choć punktem wyjścia jest próba ustalenia tożsamości najstarszego filmu, powody, dla których zabiegano o pierwszeństwo tego, a nie innego dzieła, wydają się równie interesujące, co samo śledztwo dotyczące daty premiery poszczególnych tytułów. Temat ten nie był dotąd podejmowany w polskim filmoznawstwie, a w innych badaniach prowadzonych poza Hiszpanią pojawił się marginalnie. Krytycznej analizie ustaleń hiszpańskich badaczy – nierzadko sprzecznych czy niekonsekwentnych – towarzyszy prezentacja wyników kwerend w hiszpańskich filmotekach, bibliotekach i archiwach. Tak zakrojone badania pozwalają na uporządkowanie danych związanych z datowaniem wczesnych dzieł i wykazanie niespójności w źródłach, wpisując się zarazem w szerszą refleksję nad kwestią narodowości filmu czy potrzebą nowego spojrzenia na historię kina.

„Quo vadis” jako problem historiografii kultury wizualnej. Między ekranizacją, obiegiem przeźroczy i pocztówkami

Jakub Kłeczek — 2026-06-30

Autor artykułu proponuje ujęcie Quo vadis Henryka Sienkiewicza jako fenomenu kultury wizualnej przełomu XIX i XX w., którego rozpoznawalność kształtowała się nie tylko w literaturze i wczesnym kinie, lecz także w obiegu przeźroczy do latarni magicznej, odczytów ilustrowanych, pocztówek i innych druków obrazowych. Stawia tezę, że Quo vadis funkcjonowało wówczas jako względnie stabilny pakiet scen i figur wizualnych, podlegających seryjnej reprodukcji, projekcyjnemu sekwencjonowaniu i dalszym przekształceniom między mediami. Artykuł prezentuje podejście badawcze inspirowane archeologią mediów, przede wszystkim propozycjami Thomasa Elsaessera, uzupełnianymi o rozpoznania Martyna Jolly’ego dotyczące sekwencyjności slajdów. W kontekście dotychczasowych badań tekst rozwija i doprecyzowuje intuicje obecne u Marii Wyke, Moniki Woźniak i Iva Bloma, przenosząc uwagę z historii pojedynczych dzieł i ekranizacji ku relacjom między seriami przeźroczy, pocztówek i praktykami ich obiegu.

Od redakcji

Karolina Kosińska — 2026-06-30

Wprowadzenie do tematyki numeru.

Nieudane rekonsolidacje pamięci. Widma aborygeńskiego życia w „Limbo” Ivana Sena

Kamila Żyto — 2026-06-30

Artykuł skupia się na filmie Limbo (2023) w reżyserii Ivana Sena jako dziele rewidującym dotychczasowe strategie australijskiej polityki pamięci i kwestionującym proces rekonsolidacji pamięci zbiorowej. Aborygeński reżyser rezygnuje z dominującej w australijskim kinie rewizjonistycznym formuły antywesternu na rzecz poetyki kina noir oraz konwencji science fiction. Strategia ta pozwala na dekonstrukcję mitów założycielskich Australii, w tym koncepcji terra nullius czy motywu zagubionych dzieci. W tekście szczegółowo omówiono pojęcie rekonsolidacji pamięci, rozumianej jako proces ponownego utrwalania wspomnień w zmiennej formie, który w skali społecznej zachodzi przez nośniki instytucjonalne i kulturowe, takie jak film. Autorka, nawiązując do polityki pamięci (przede wszystkim realizowanej przez rząd Johna Howarda) i tzw. wojen o historię, dowodzi, że obraz Sena ukazuje fiasko zarówno procesu rekonsolidacji pamięci, jak i pojednania.

Dokumenty performatywne Raeda Andoniego i Rithy Panha jako projekt historiografii krytycznej

Natasza Korczarowska — 2026-06-30

Artykuł ma na celu wykazanie krytycznego potencjału dokumentów opartych na praktyce re-konstrukcji, w których zostaje zerwana indeksalna łączność pomiędzy obrazem a zdarzeniem historycznym. Autorka analizuje dokumenty palestyńskiego reżysera Raeda Andoniego (Ghost Hunting) – tekst prymarny, oraz Rithy Panha S21: Maszyna śmierci Czerwonych Khmerów (S21, la machine de mort khmère rouge) – tekst sekunadrny, jako przykłady historiografii krytycznej i skupia się na dwóch fundamentalnych z perspektywy historiograficznej kwestiach: pozycjonowaniu aktorów społecznych w roli wiarygodnych świadków traumatycznych wydarzeń historycznych oraz funkcji miejsc, w których te wydarzenia się rozegrały. Autorka wykorzystuje teorię Vanessy Agnew i wpisuje analizowany dokument w ramy historii afektywnej, która nie koncentruje się na wydarzeniach, procesach czy strukturach, ale na fizycznym i psychicznym doświadczeniu. Film Andoniego ulokowany został także w paradygmacie historiografii Haydena White’a zogniskowanej wokół zagadnienia narracji historycznej jako konstrukcji, „fikcjonalizacji” i autoreferencyjności rozumianej jako strategia oporu przeciw ideologii obiektywizmu. Za amerykańskim historykiem autorka przyjmuje, że postmodernistyczne wersje historii są jak filmy o robieniu filmów lub powieści o pisaniu powieści lub (Brechtowskie) spektakle, które zwracają naszą uwagę na własną fikcjonalność.

Gorączka archiwum filmowego. Zwrot archiwalny w polskim filmoznawstwie i perspektywy cyfrowej historiografii kina

Miłosz Stelmach — 2026-06-30

Autor diagnozuje i analizuje zjawisko „zwrotu archiwalnego”, który dokonał się w ostatniej dekadzie w rodzimych badaniach historycznofilmowych. Jego efektem są liczne publikacje bazujące na różnego rodzaju materiałach źródłowych, przeważnie traktowanych jako rozwiązanie alternatywne dla tradycyjnych badań tekstualnych. Autor systematyzuje te praktyki, wskazując na ich zróżnicowanie (edycje krytyczne dokumentów, monografie instytucji, metarefleksja nad archiwami). Ponadto w artykule zarysowano kluczowe konteksty tego zwrotu: wpływ Nowej Historii Kina i production studies, postępującą cyfryzację zbiorów oraz zjawiska artystyczne w kinie dokumentalnym (found footage). W końcowej części autor postuluje konieczność wykonania kolejnego kroku metodologicznego – przejścia od „cyfryzacji dostępu” do „zwrotu obliczeniowego” (computational turn). Argumentuje, że zastosowanie narzędzi humanistyki cyfrowej, traktujących archiwum jako zbiór danych (dataset), może stworzyć fundamenty pod nowoczesną, cyfrową historiografię kina polskiego.

Z peryferii i marginesów ku historiografii filmowej. Luki archiwum jako przestrzeń interwencji artystycznej

Tomasz Adamski — 2026-06-30

Artykuł stanowi analizę potencjału interwencji artystyczno-badawczych w odzyskiwaniu marginalizowanych biografii filmowych na przykładzie projektu wystawienniczego Wyśniona historia kina na Podlasiu. Autor tekstu stawia tezę, że zorientowana narodowo tradycyjna historiografia ma tendencję do systemowego zapominania twórców z peryferii i diaspor, co czyni ją niekompletną. Metodologia tekstu opiera się na nurcie art-based research oraz koncepcji krytycznej fabulacji Saidiyi Hartman. Perspektywa ta pozwala na uzasadnioną spekulację i tworzenie archiwum „jak gdyby”, umożliwiającego wypełnienie luk w miejscach, co do których oficjalne źródła milczą lub patologizują doświadczenia grup marginalizowanych. Nawiązując do teorii Michela Foucaulta, Jacques’a Derridy i Jana Assmanna, autor ukazuje archiwum jako pole negocjacji władzy i pamięci. Postuluje wykorzystanie narzędzi artystycznych jako pełnoprawnych metod poznawczych służących budowaniu kontrarchiwów i wypełnianiu luk w dziedzictwie kulturowym.

Wytwarzanie awangardy. Przyczynek do materialistycznej historii historiografii „New American Cinema”

Łukasz Kiełpiński — 2026-06-30

Artykuł przedstawia skrótowo historię historiografii New American Cinema, kluczowej formacji artystycznej, która wyłoniła się w ramach powojennej amerykańskiej awangardy filmowej. Wychodząc od krytyki użycia przez Malte Hagenera metafory awangardy filmowej jako benjaminowskiego anioła historii, autor proponuje materialistyczne spojrzenie na sposób, w jaki pisano historię New American Cinema, uwzględniając wpływy mechanizmów kontroli dyskursu, interesów osobistych oraz ograniczeń ekonomicznych i instytucjonalnych. Taka perspektywa pozwala prześledzić, w jaki sposób wewnętrznie zróżnicowany ruch awangardowy został ujednolicony w skonwencjonalizowanym dyskursie akademickim. Artykuł kończy konkluzja, że w obliczu coraz bardziej złożonego obrazu historii filmu, który wyłania się wskutek rozmaitych interwencji archiwalnych, należy unikać proponowania nadrzędnych syntez historycznych, a zamiast tego zaakceptować istnienie kilku kilka pozornie sprzecznych wersji historiograficznych jednocześnie.

Inhalt

2026-06-30

Spis treści w języku niemieckim.

Solidarność. Katalog użyć i nadużyć

Iwona Kurz — 2026-06-30

Książka Solidarność na ekranie. Wizerunki fabularne (2024) Krzysztofa Kornackiego i Arkadiusza Bileckiego to przegląd filmów odnoszących się do ruchu Solidarność, powstałych w Polsce i za granicą w latach 1981-2021, obejmujący ponad sto czterdzieści dzieł. Autorzy przedstawiają je chronologicznie, wskazując jednocześnie na powtarzalne motywy, bohaterów, konwencje oraz kwestie problemowe (jak dziedzictwo Solidarności, transformacja ustrojowa czy lustracja). W wyniku analizy powstaje też lista „braków” – tematów lub ujęć nieobecnych w twórczości filmowej w kontekście ruchu oraz jego działaczy i działaczek. Publikacja imponuje zakresem analizowanego materiału, ale ujawnia też ograniczenia takiej formy (brak pełniejszego kontekstu historycznego czy wyraźnych ram interpretacyjnych). Mimo pewnych zastrzeżeń i wątpliwości książka jest inspirującym punktem wyjścia do namysłu nad polskim kinem i sporami o najnowszą historię Polski.

Od misterium do multipleksu. Dzieje i formy filmu pasyjnego

Magdalena Kempna-Pieniążek — 2026-06-30

Artykuł stanowi recenzję książki Grzegorza Nadgrodkiewicza Film pasyjny. Geneza, kanon i peryferie subgatunku (2025). Omawiana monografia zawiera spójną koncepcję filmu pasyjnego jako subgatunku o wyraźnie określonych wyznacznikach. Centralną tezą książki jest rozpoznanie filmu pasyjnego jako formy konstytuującej się w wyniku złożonych procesów translacyjnych zachodzących między Biblią, teatrem misteryjnym a kinem. Recenzentka podkreśla konsekwencję metodologiczną autora, inspirującego się Nową Historią Filmu, archeologią kina, neoformalizmem i narratologią transmedialną. Za istotną zaletę monografii można uznać wyróżnienie dwóch zasadniczych nurtów subgatunku: misteryjnego, odsyłającego do tradycji teatru pasyjnego, oraz epickiego, związanego zwłaszcza z widowiskowym kinem hollywoodzkim. Autor książki łączy rygor akademicki z osobistym zaangażowaniem, co nadaje jej dodatkową głębię interpretacyjną. W ocenie recenzentki publikacja stanowi ważny i inspirujący głos w refleksji nad filmem pasyjnym oraz jego miejscem w historii kina.

Table des matières

2026-06-30

Spis treści w języku francuskim.