Kwartalnik Filmowy

Starość, choroba i śmierć w filmach Naomi Kawase i Hirokazu Koreedy

Krzysztof Loska — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Tematem artykułu jest analiza sposobów przedstawiania starości, choroby i śmierci w filmach Naomi Kawase i Hirokazu Koreedy w kontekście debaty dotyczącej przemian demograficznych w społeczeństwie japońskim. Autor postrzega dokonania obojga reżyserów jako krytyczną odpowiedź na dominujące w kulturze późnego kapitalizmu narracje samowystarczalności, sprawczości i produktywności, które marginalizują osoby starsze i chore. W odniesieniu do filmów Kawase autor zwraca uwagę na intymne, autobiograficzne eksploracje cielesności oraz problematykę żałoby, z kolei twórczość Koreedy rozważa w odniesieniu do zaburzeń pamięci, osamotnienia oraz rozpadu tradycyjnych struktur rodzinnych. W filmach japońskich reżyserów starość i choroba nie są przedstawiane wyłącznie jako doświadczenia związane ze stratą, lecz jako momenty ukazujące rolę empatii, relacyjności i współzależności będących wartościami, na których wspiera się etyka troski.

Twardziele na emeryturze. Fenomen kina geri-action

Maciej Polcyn — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

W artykule przedstawiono krytyczny przegląd stanowisk badawczych dotyczących geri-action, ujmowanego jako wewnątrzgatunkowy cykl współczesnego kina akcji koncentrujący się na starzejących się bohaterach i gwiazdach tego gatunku. Głównym celem tekstu jest opracowanie autorskiej typologii trzech strategii zarządzania starzeniem się bohatera: kompensowania oznak starzenia i ograniczeń wieku, akceptacji starości jako elementu fabuły i rozwoju postaci oraz technologicznego maskowania oznak starzenia. Typologia ta syntetyzuje rozproszone ustalenia badawcze i pozwala porównać odmienne sposoby przedstawiania wieku, cielesności i sprawczości w kinie akcji. Autor dowodzi, że geri-action nie jest wyłącznie nostalgicznym powrotem do modelu „żelaznego ciała” ani symptomem jego wyczerpania, lecz stanowi cykl ujawniający napięcie między biologicznym ciałem aktora, kulturową pamięcią jego gwiazdorskiego wizerunku a wymogami współczesnego widowiska.

Pieśń powrotu. Ekologiczna czasowość i epistemologia indygeniczna: „Singing Back the Buffalo” Tashy Hubbard

Ilona Copik — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

We współczesnych badaniach filmoznawczych inspirowanych zwrotami – postkolonialnym, ekologicznym i posthumanistycznym – coraz częściej odchodzi się od reprezentacyjnego ujmowania przestrzeni na rzecz rozumienia filmu jako praktyki relacyjnej i procesualnej. W takim ujęciu świat filmowy nie składa się z trwałych obiektów, lecz z dynamicznych relacji między ludźmi, istotami pozaludzkimi i środowiskiem. Relacje te podlegają historycznemu procesowi zerwania, związanemu między innymi z kolonializmem i nowoczesnymi formami eksploatacji natury, podejmuje się jednak próby ich ponownego ustanowienia. Autorka artykułu interpretuje te zjawiska w perspektywie epistemologii rdzennych, w przypadku których relacyjność świata ma wymiar ontologiczny, ekologiczny i czasowy, zakorzeniony w pamięci, cykliczności, a także praktykach podtrzymywania więzi między ludźmi, zwierzętami i ziemią. Punktem odniesienia jest dla niej film Singing Back the Buffalo (reż. Tasha Hubbard, 2024), który staje się częścią procesu odtwarzania zerwanych więzi międzygatunkowych, a zarazem medium pamięci, ekologicznej czasowości oraz odbudowy wspólnoty. Kino indygeniczne zostaje tu przedstawione jako forma tworzenia świata, powstająca w kontekście dekolonizacji wiedzy i namysłu nad miejscem człowieka w świecie.

Inhalt

Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Spis treści w języku niemieckim.

Rynek klasyki. Praktyki i dyskursy obiegu repremier filmowych w Polsce

Patrycja Włodek, Miłosz Stelmach — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Artykuł analizuje rozwój rynku kinowych repremier filmowych w Polsce po 1989 r., ze szczególnym uwzględnieniem zmian zachodzących po pandemii COVID-19. Wyróżniono w nim trzy fazy rozwoju: pionierską, ekspansji oraz współczesną fazę specjalizacji związaną z rosnącą liczbą sprofilowanych dystrybutorów i większą obecnością starszych filmów w repertuarach kinowych. Współczesny obieg repremier odchodzi od dominacji „żelaznego kanonu” kina artystycznego na rzecz bardziej zróżnicowanej oferty obejmującej również kino gatunkowe, kultowe i nostalgiczne. Istotnym elementem analizy są także dyskursy towarzyszące repremierom – kategorie klasyki, kanonu i dziedzictwa oraz rola technologii cyfrowej restauracji obrazu. Repremiery są interpretowane jako narzędzia ochrony dziedzictwa audiowizualnego oraz mechanizm aktywizowania pamięci kulturowej i negocjowania współczesnego kanonu filmowego, obejmującego zarówno tradycyjne arcydzieła kina artystycznego, jak i produkcje nostalgiczne czy gatunkowe.

Nad brzegiem morza. Notatki na marginesie 1. Tomu „Historii sztuki filmowej 1895-1918” Jerzego Toeplitza

Monika Talarczyk — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Autorka rewiduje 1. tom Historii sztuki filmowej 1895-1918 (1955) Jerzego Toeplitza w świetle nowej historii filmu i poprawek poczynionych przez autora trzydzieści lat po wydaniu tego tomu. W punkcie wyjścia określa pozycję zawodową Toeplitza w połowie lat 50. i 80. oraz cel rewizji: najpierw stawki historiograficzne książki doktorskiej w jej polskim wydaniu, następnie edycji zagranicznych – rosyjskiej i niemieckiej, ostatecznie poprawek spisanych w drugiej połowie lat 80. Koncept stawki historiograficznej został zaczerpnięty z analizy Histoire générale du cinéma Georgesa Sadoula przeprowadzonej przez François Alberę. W przypadku dzieła Toeplitza stawki historiograficzne dotyczą: kwestii patriotycznej – włączenia polskich pionierów do narracji o światowym kinie, dyscypliny naukowej – osadzenia historii filmu w ramach historii sztuki i kultury, a także osobistej pozycji – „Sadoula bloku wschodniego”. Ani Kongres FIAF w Brighton w 1978 r., ani kryzys marksizmu u schyłku realnego socjalizmu nie wpłynęły znacząco na jego historycznofilmową perspektywę.

Biografia performowana. Orson Welles i widmowy pakt z przyszłością

Małgorzata Kozubek — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Sto lat po pytaniu Virginii Woolf o nowy sposób pisania biografii (The New Biography, 1927) filmoznawcza biografistyka wciąż rzadko wychodzi poza konwencje klasyczne. Casus Orsona Wellesa – czterdzieści lat po śmierci artysty aktualizowany przez wystawy, pośmiertne dokończenia i rekonstrukcje przy udziale AI – pokazuje, że biografie twórców kina dopiero wtedy wchodzą w najbardziej produktywną fazę. Autorka proponuje pojęcie biografii performowanej jako narzędzia historiografii kina w trzech sensach: praktyki kulturowej autora autofabulującego się w obiegu medialnym, metody badaczki piszącej poprzez twórcę (autoetnografia relacji) i hybrydycznej formy pisania o kinie. Wprowadza też pojęcie paktu widmowego – rozwinięcie lejeune’owskiego paktu (auto)biograficznego ku programowaniu własnej kontynuacji post mortem, którego manifestem jest F jak fałszerstwo (reż. Orson Welles, 1973). Strukturę tekstu – sekcje analityczne przeplatane seansami spirytystycznymi – autorka projektuje jako wykonanie metody. Welles jest tu przypadkiem modelowym. Dekady po diagnozach zapaści biografiki literackiej i po zwrocie biograficznym w humanistyce biografia performowana jest odpowiedzią filmoznawstwa na pytanie, jak dziś pisać życie twórcy.

Zatrzymane przemijanie. Studium zapoznania i rewindykacji dziedzictwa Louise Kolm-Fleck

Beata Kosińska-Krippner — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Artykuł stanowi dekonstrukcję mechanizmów systemowej marginalizacji, zapoznania oraz późniejszej reintegracji dorobku Louise Kolm-Fleck (1873-1950) – pierwszej austriackiej reżyserki i producentki filmowej. Autorka (re)konstruuje jej pozycję we wczesnym przemyśle filmowym, konfrontując ówczesny status rynkowy z aktualną recepcją naukową. Wykorzystując perspektywę Nowej Historii Kina oraz pojęcia studiów nad pamięcią (J. i A. Assmannów, P. Nory), analizuje losy jej twórczości jako efekt stymulowanych procesów wyparcia dyskursywnego. Wykazuje, że reżyserka padła ofiarą potrójnej marginalizacji: społeczno-genderowej (patriarchalny dyskurs krytyki), ekonomicznej (mit Aleksandra Kolowrata) oraz politycznej (nazistowski zakaz pracy i powojenna polityka amnezji władz austriackich wobec uchodźców). Wprowadzając kategorię „alternatywnej pionierskości” (M. Radkiewicz), ukazuje, jak wysiłki archeologów kina i pracowników pamięci przekształciły się we współczesne zinstytucjonalizowane praktyki depozytariuszy pamięci kulturowej.

Table des matières

Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Spis treści w języku francuskim.

Od redakcji

Karolina Kosińska — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Wprowadzenie do tematyki numeru.

Inne spojrzenie na animację jest możliwe

Olga Bobrowska — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Recenzja książki Społeczne światy Studia Małych Form Filmowych „Se-Ma-For” w Łodzi (2025) autorstwa Ewy Ciszewskiej, Agaty Hofelmajer-Roś, Michała Pabisia-Orzeszyny i Szymona Szula omawia nowatorskie podejście do badań nad animacją (animation studies), osadzające historię filmu animowanego w perspektywie społecznej i produkcyjnej.Autorzy, wykorzystując badania archiwalne, wywiady, metodę prozopograficzną oraz koncepcje powstałe na gruncie socjologii relacyjnej, rekonstruują funkcjonowanie Se-Ma-Fora jako złożonej sieci relacji między ludźmi, technologiami, instytucjami i praktykami pracy. Kolejne rozdziały analizują proces instytucjonalizacji studia, przemiany organizacyjne i produkcyjne, strategie innowacyjności w warunkach gospodarki socjalistycznej oraz międzynarodowe kontakty i koprodukcje. Publikacja jest znaczącym wkładem w rozwój badań nad animacją, a także pozycją interesującą i inspirującą dla badań sytuujących się na pograniczu historii i socjologii, kulturoznawstwa i filmoznawstwa.

Sprawa Aleksandra Forda

Piotr Zwierzchowski — Wed, 30 Sep 2026 00:00:00 +0200

Karol Szymański i Grzegorz Piotrowski w książce „Nic mnie już tu nie trzyma”. Emigracja Aleksandra Forda do Izraela na tle wydarzeń Marca 1968 w kinematografii polskiej (2025) opisują zaangażowanie Forda w latach 60. w sprawy kinematografii, zwłaszcza zespołów filmowych, coraz liczniejsze ataki skierowane przeciwko niemu, kulminację kampanii propagandowej przypadającą na rok 1968, wreszcie wymuszoną emigrację. Autorzy nie unikają własnych ocen sytuacji i nierzadko bronią swojego bohatera, przedstawiając go w odmiennym niż zazwyczaj świetle, starając się przy tym podać konkretne argumenty. Przyglądają się również zjawisku wymazywania i przywracania jego postaci w przestrzeni publicznej. Koncentrując się na losach reżysera, proponują jednocześnie świetnie udokumentowaną opowieść o politycznym oraz instytucjonalnym wymiarze kina polskiego lat 60. Recenzent wskazuje, że uporządkowanie i zweryfikowanie licznych faktów to jedna z największych zalet książki, a sami autorzy wykazali się doskonałą znajomością źródeł oraz umiejętnością ich krytyki.