Warta wyobrażona

Dziedzictwo rzeki na ilustrowanych kartach pocztowych z około 1900 roku

Artykuł recenzowany, Zgłoszenie 28.04.2025, Decyzja redakcji 4.11.2025

Michał Kępski

michal.kepski@amu.edu.pl
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-2207-9413

Abstrakt

Artykuł analizuje wizualne przedstawienia rzeki Warty w Poznaniu na ilustrowanych kartach pocztowych z przełomu XIX i XX wieku, interpretując je jako aktywne czynniki w procesualnym kształtowaniu dziedzictwa kulturowego. Posługując się podejściem mikrohistorycznym, w dialogu z teorią kultury wizualnej, badaniami nad pocztówkami oraz krytycznymi studiami nad dziedzictwem, autor bada, w jaki sposób pocztówki przyczyniły się do mitologizacji miejskiego krajobrazu oraz wpłynęły na zbiorowe wyobrażenia o miejscu rzeki w tożsamości miasta. Pocztówki potraktowane zostały jako „wydarzenia wizualne”, które nie tylko rejestrowały, ale i performowały idealizującą wizję przestrzeni nadrzecznej, często pozostającą w sprzeczności z jej społeczną i ekologiczną rzeczywistością. Wprowadzona zostaje koncepcja „dziedzictwa wyobrażonego” jako kategorii pozwalającej uchwycić relacje między przeszłością środowiskową a współczesnymi praktykami dziedzictwa. Autor podejmuje krytyczną refleksję nad ryzykiem nadmiernej heritagizacji i proponuje postwzrostową wizję zarządzania dziedzictwem, kładącą nacisk na rolę wyobraźni, relacyjności i zrównoważonego rozwoju. Analiza wizerunków Warty przedstawionych na pocztówkach otwiera nowe możliwości myślenia o dziedzictwie przekraczającymi ramy antropocentryczne, ekonomiczne oraz narodowe.

Instytucje finansujące

Tekst powstał w ramach realizacji projektu badawczego nr 2020/39/O/HS3/01165, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki.


Słowa kluczowe:

pocztówka, rzeka Warta, Poznań, heritagizacja, dziedzictwo

Andrzejewski Wojciech, Mastyński Jerzy, Kiedy w Warcie pływały jesiotry?, „Kronika Miasta Poznania” 2002, nr 3, s. 145-152.
  Google Scholar

Arreola Daniel D. & Burkhart Nick, Photographic Postcards and Visual Urban Landscape, „Urban Geography” 2010, t. 31, nr 7, s. 885-904.
DOI: https://doi.org/10.2747/0272-3638.31.7.885   Google Scholar

Azoulay Ariella, Potential history. Unlearning imperialism, Verso, Londyn 2019.
  Google Scholar

Azoulay Ariella, Historia potencjalna: bez narzędzi pana, bez narzędzi w ogóle, przeł. A. Szczepan, „Teksty Drugie” 2021, nr 5, s. 268-292.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2021.5.16   Google Scholar

Banaś Paweł, Orbis pictus. Świat dawnej karty pocztowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, s. 14.
  Google Scholar

Barcz Anna, Gromala Monika, Wacławik Paulina, Wisła akwakrytyczna: głębokie mapowanie źródeł literackich w perspektywie nowej historiografii powodzi (1934), „Teksty Drugie” 2022, nr 4, s. 12-31.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2022.4.2   Google Scholar

Barthes Roland, Camera lucida, przeł. Wojciech Michera, [w:] Antropologia kultury wizualnej, red. I. Kurz, P. Kwiatkowska, Ł. Zaremba, PWN, Warszawa 2011, s. 230-246.
  Google Scholar

Barthes Roland, Efekt rzeczywistości, przeł. Michał Paweł Markowski, „Teksty Drugie” 2012, nr 4, s. 119-126.
  Google Scholar

Boyarsky Alvin, Chicago à la Carte: The City as Energy System, [w:] The Idea of the City, red. Robin Middelton, MIT Press, Londyn 1996, s. 10-50.
  Google Scholar

de Certeau Michel, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, przeł. Katarzyna Thiel-Jańczuk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.
  Google Scholar

Dewzrost: Słownik Nowej Ery, red. Giacomo D’Alisa, Federico Demaria, Giorgos Kallis, tłum. Ł. Lange, Łódź 2020.
  Google Scholar

Didi-Huberman Georges, Obrazy mimo wszystko, przeł. Mai Kubiak Ho-Chi, Universitas, Kraków 2008, s. 48.
  Google Scholar

Feldman Hannah, Fragmenty, albo przeznaczenia fotografii, „Widok. Teorie i praktyki kultury wizualnej” 2014, nr 7, doi: 10.36854/widok/2014.7.1097.
DOI: https://doi.org/10.36854/widok/2014.7.1097   Google Scholar

Gibson James J., The Ecologica Approach to Visual Perception, Psychology Press, Nowy Jork 2015.
  Google Scholar

Harrison Rodney, Czym jest dziedzictwo?, przeł. A. Brzostowska, [w:] Krytyczne studia nad dziedzictwem. Pojęcia, metody, teorie i perspektywy, red. Monika Stobiecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2023, s. 37-77.
DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323558637.pp.37-77   Google Scholar

Hydrohumanities: Water Discourse and Environmental Futures, red. Kim De Wolff, Rina C. Faletti, Ignacio López-Calvo, University of California Press, Oakland 2020, s. 1-15.
  Google Scholar

Jabczyński Mieczysław, Na Warcie zatrzymał się czas, [w:] Poznańskie wspominki. Starzy poznaniacy opowiadają, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, s. 66.
  Google Scholar

Kaczmarek Jan, Na Warcie nie zatrzymał się czas. Chwaliszewskie wspominki, „Kronika Miasta Poznania” 1995, s. 173-174.
  Google Scholar

Kaniecki Alfred, Poznań. Dzieje miasta wodą pisane, wyd. 2, PTPN, Poznań 2004.
  Google Scholar

Karolczak Waldemar, Chwaliszewo na przełomie XIX i XX w., „Kronika Miasta Poznania” 1995, nr 1, s. 171-178.
  Google Scholar

Kolberg Oskar, Wielkie Księstwo Poznańskie, Gererd Labuda (red.), Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1982.
  Google Scholar

Konkurs na twórcze prace projektowe: „Studium programowo-przestrzenne rejonu Chwaliszewa w Poznaniu”, „Komunikat SARP” 2005, nr 12, s. 23.
  Google Scholar

Kościński Konstanty, Przewodnik po Poznaniu i Wielkiem Ksiestwie Poznanskiem. Z mapą, planem i rycinami, Drukarnia i Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1909.
  Google Scholar

Kowalewski Maciej, Jakie miasto widać na pocztówce?, [w:] Wizualność miasta. Wytwarzanie miejskiej ikonosfery, red. Maciej Krajewski, Wydawnictwo UAM, Poznań 2007, s. 137-145.
  Google Scholar

Kulig Anna, Rekonstrukcje architektoniczne – źródła i metody odtworzeń zabytków, „Czasopismo Techniczne” 2017, s. 75-85.
  Google Scholar

Makaro Julita, Widokówki jako źródło danych w badaniu integracji miast podzielonych na pograniczu polsko-niemieckim, [w:] Teksty – Obrazy – Performanse. Zapis doświadczeń i doświadczanie zapisu, red. Wojciech Doliński i Dariusz Wojakowski, Wydawnictwo AGH, Kraków 2020, s. 91-110.
  Google Scholar

Malraux Andrė, Muzeum wyobraźni (fragmenty), przeł. A. Dziadek, [w:] Muzeum sztuki. Antologia, red. Maria Popczyk, Kraków 2005, s. 185-210.
  Google Scholar

Małczyński Jacek, Krajobrazy Zagłady. Perspektywa historii środowiskowej, Wydawnictwo IBL, Warszawa 2018.
DOI: https://doi.org/10.4000/books.iblpan.4748   Google Scholar

Matusik Przemysław, Historia Poznania, t. II, Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań 2021.
  Google Scholar

Michera Wojciech, Brakujące ogniwo w historii modernizmu: poczta, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2022, nr 3 (338), s. 22-34.
  Google Scholar

Michera Wojciech, Obraz, opowieść, ghost images, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2018, nr 4, s. 8-16
  Google Scholar

Molik Witold, Dwie stolice w mieście nad Wartą. Polskie i niemieckie wizerunki Poznania w publicystyce i na pocztówkach przełomu XIX i XX wieku, [w:] Miasto na pocztówce. Poznań na tle porównawczym, red. Rudolf Jaworski i Witold Molik, Instytut Historii UAM, Poznań 1999, s. 63-74.
  Google Scholar

Parolin Pia, Reflecting Waters – A Photographer's Reflection, [w:] River Culture – Life as a Dance to the Rhythm of the Waters, red. Karl M. Wantzen, UNESCO Publishing, Paryż 2023, s. 23-32.
DOI: https://doi.org/10.54677/QGUM1163   Google Scholar

Pietraszko Stanisław, Przekazy i wartości, [w:] Aksjosemiotyka karty pocztowej, red. Paweł Banaś, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1992, s. 29-47.
  Google Scholar

Piotrowski Piotr, Domańska Ewa, Czy pomniki mogą tworzyć odpowiedzialne utopie? [w:] Pomniki w epoce antropocenu, red. Małgorzata Praczyk, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 27-32.
  Google Scholar

Pomian Krzysztof, Zbieracze i osobliwości. Paryż-Wenecja XVI-XVIII wiek, przeł. Andrzej Pieńkos, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2012.
  Google Scholar

Postkarten erzählen Geschichte: Die Stadt Posen 1896-1917 / Pocztówki opowiadają historię: Miasto Poznań 1896-1918, red. Sophia Kemlein, Institut Nordostdeutsches Kulturwerk, Lündenburg 1997, s. 25-29.
  Google Scholar

Rancew-Sikora Dorota, Woda – o fragmentacji doświadczenia, „Kultura i społeczeństwo” 2014, nr 2, tom LVIII, s. 3-22.
  Google Scholar

Rogan Bjarne, An Entangled Object: The Picture Postcard as Souvenir and Collectible, Exchange and Ritual Communication, „Cultural Analysis” 2005, nr 4, s. 1-23.
  Google Scholar

Romer Eugeniusz, Rola rzek w historii i geografii narodów, Lwów 1901.
  Google Scholar

Schor Naomi, Cartes Postales: Representing Paris 1900, „Critical Inquiry” 1992, nr 18 (2), s. 188-244.
DOI: https://doi.org/10.1086/448630   Google Scholar

Skutecki Jakub, Widokówki poznańskie i ich wydawcy, [w:] Miasto na pocztówce…, dz. cyt., s. 37-47.
  Google Scholar

Smith Laurajane, Dziedzictwo jako proces kulturowy, przeł. Ewa Klekot [w:] Krytyczne studia nad dziedzictwem. Pojęcia, metody, teorie i perspektywy, red. Monika Stobiecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2023, s. 78-148.
DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323558637.pp.78-148   Google Scholar

Stępka Maciej, Rezyliencja jako paradygmat bezpieczeństwa w czasach przewlekłych kryzysów, „Przegląd Politologiczny” 2021, nr 2, s. 105-117.
DOI: https://doi.org/10.14746/pp.2021.26.2.7   Google Scholar

Stobiecka Monika, Heritagizacja: krytyka pojęcia, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2021, t. 51, s. 183-200.
DOI: https://doi.org/10.24425/hsm.2021.138370   Google Scholar

Stobiecka Monika, Styl zakopiański: dziedzictwo wyobrażone (w przygotowaniu)
  Google Scholar

Stoutamire William F., Imagined Heritage, “The Public Historian” 2016, vol. 38, nr 4, s. 17-37.
DOI: https://doi.org/10.1525/tph.2016.38.4.17   Google Scholar

Surowiecki Wawrzyniec, O rzekach i spławach krajów Księstwa Warszawskiego, Drukarnia Rządowa, Warszawa 1811.
  Google Scholar

Sztompka Piotr, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, PWN, Warszawa 2005.
  Google Scholar

Tsing Anna i inni, Arts of Living on a Damaged Planet: Ghosts and Monsters of the Anthropocene, University of Minnesota Press, Minneapolis 2017.
  Google Scholar

Urry John, Spojrzenie turysty, tłum. Alina Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
  Google Scholar

Warta w Poznaniu, oprac. Piotr Libicki, SWS Strykowski Wachowiak Kancelaria Prawna sp. k, Poznań 2010.
  Google Scholar

White Hayden, Proza historyczna, red. Ewa Domańska, Universitas, Kraków 2009
  Google Scholar

Worster Donald, Rivers of Empire: Water, Aridity, and the Growth of the American West, Pantheon Books, Nowy Jork 1985.
  Google Scholar

Zaucha Irena, Geneza i historia karty pocztowej. Problemy prawne i techniczne, [w:] Aksjosemiotyka karty pocztowej, red. Paweł Banaś, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1992, s. 63-75.
  Google Scholar

Zemlanaja Natalia, O relacji semantycznej łączącej wyrażenia „zdarzenie”, „wydarzenie”, „event” we współczesnej polszczyźnie, „Poradnik Językowy” 2016, nr 8, s. 48-61.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-02-03

Cited By / Share

Kępski, M. (2026) „Warta wyobrażona: Dziedzictwo rzeki na ilustrowanych kartach pocztowych z około 1900 roku”, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 351(4), s. 58–68. doi: 10.36744/k.4434.

Autorzy

Michał Kępski 
michal.kepski@amu.edu.pl
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Polska
https://orcid.org/0000-0002-2207-9413

Michał Kępski – historyk, kurator i producent wystaw. Przygotowuje pracę na temat historii rzeki Warty w Poznaniu w XIX–XX wieku. Pracownik Poznańskiego Centrum Dziedzictwa. Autor ekspozycji czasowych, m.in. Z rzeką w tle. Biografia Śluzy Katedralnej (2014/2015), Elektrownia Garbary. Dokument potencjalny (2017), Warta. Ćwiczenia z wyobraźni (2024/2025).



Statystyki

Abstract views: 54
PDF downloads: 30


Licencja

Prawa autorskie (c) 2025 Michał Kępski

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Creative Commons Uznanie autorstwa