Wytwarzanie codzienności: O esejach Krzysztofa Czyżewskiego i działalności Ośrodka „Pogranicze”

Przemysław Czapliński

doi:10.36744/k.4775

Wytwarzanie codzienności

O esejach Krzysztofa Czyżewskiego i działalności Ośrodka „Pogranicze”

Artykuł recenzowany, Zgłoszenie 3.01.2026, Decyzja redakcji 27.01.2026

Przemysław Czapliński

czaple@amu.edu.pl
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-4805-6471

DOI: https://doi.org/10.36744/k.4775

Abstrakt

Artykuł jest interpretacją eseistyki Krzysztofa Czyżewskiego jako wykładni działań Ośrodka „Pogranicze” uruchomionego na początku lat 90. XX wieku. Eseje i „Pogranicze” działają na rzecz społeczeństwa mnogich tożsamości, zdolnego do tworzenia dobrych więzi. Projekt łączy aktywność „Pogranicza” z wieloma grupami artystycznymi powstającymi w drugiej połowie lat 80. i na początku lat 90. XX wieku, a także z licznymi dziełami prozatorskimi tamtego okresu. Na przeszkodzie temu zadaniu stają pamięć i utopia. Pamięć odsłania bogactwo życia różnych grup społecznych w przedwojennej Polsce, lecz także wspomnienia konfliktów etnicznych. Dla przekroczenia tej sprzeczności potrzebne jest wyobrażenie lepszego życia, sygnowane przez utopię. Wiąże się to z drugą sprzecznością: konieczność odnowienia utopii zderza się z pamięcią o nowoczesnych utopiach zrealizowanych w państwach totalitarnych. Odpowiedzią na to jest koncepcja nieidealizacyjnej Europy Środkowo-Wschodniej: pamięć o dawnych konfliktach nie zostaje tu wymazana, lecz jest wypowiedziana i włączona do budowania codzienności.

Słowa kluczowe:

pogranicze, Kresy wschodnie, utopia, Sejny, antykomunizm

Bibliografia

Baczko Bronisław. Wyobrażenia społeczne: szkice o nadziei i pamięci zbiorowej [1987]. Przeł. z franc. Małgorzata Kowalska. Warszawa: PWN, 1994.
Google Scholar

Bloch Ernst. Nadzieja jako zasada. „Colloquia Communia” 1986, nr 25.
Google Scholar

Błoński Jan. Biedni Polacy patrzą na getto. „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 2.
Google Scholar

Bocheński Jacek. Stan po zapaści [1987]. Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1990.
Google Scholar

Cohen Roger. The Accommodations of Adam Michnik. „New York Times Magazine”, listopad 1999.
Google Scholar

Czyżewski Krzysztof. Linia powrotu. Zapiski z pogranicza, wstęp P. Huelle. Sejny: Pogranicze, 2008.
Google Scholar

Czyżewski Krzysztof. Małe centrum świata. Zapiski praktyka idei. Sejny/ Krasnogruda: Pogranicze, 2024.
Google Scholar

Czyżewski Krzysztof. Miłosz. Tkanka łączna. Chorzów: Medeia, 2014.
Google Scholar

Czyżewski Krzysztof. W stronę Xenopolis. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury 2019.
Google Scholar

Dorosz Krzysztof. Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne. Londyn: Wydawnictwo Aneks, 1989.
Google Scholar

Fukuyama Francis. Koniec historii?, tłum. B. Stanosz. In: Czy koniec historii?, ed. Irena Lasota. Warszawa 1991.
Google Scholar

Gerstle Gary. The Rise and Fall of the Neoliberal Order. America and the World in the Free Market Era. Oxford: Oxford University Press, 2022.
DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780197519646.001.0001 Google Scholar

Jameson Fredric. Archeologie przyszłości. Pragnienie zwane utopią i inne fantazje naukowe. Przeł. Maciej Płaza, Małgorzata Frankiewicz, Andrzej Miszk. Kraków: WUJ, 2011, s. 491.
Google Scholar

Kiš Danilo. Wariacje na tematy środkowoeuropejskie. „Res Publica” 1989, nr 1.
Google Scholar

Kłoczowski Jerzy. Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1998.
Google Scholar

Kołakowski Leszek. Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań. Londyn: Wydawnictwo Aneks, 1984.
Google Scholar

Konrád György. Sen o Europie Środkowej. „Polityka” 1988, nr 46.
Google Scholar

Kundera Milan. Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, tłum. M.L. [Maryla Laurent]. „Zeszyty Literackie” 1984, nr 5.
Google Scholar

Miłosz Czesław. O naszej Europie. „Kultura” (Paryż) 1986, nr 4.
Google Scholar

Myśli o naszej Europie. [Wrocław:] Wydawnictwo Profil, 1988.
Google Scholar

Snyder Timothy. Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, tłum. Bartłomiej Pietrzyk. Kraków: Znak Horyzont, 2011.
Google Scholar

Spór o Europę Środkową. In: Milan Kundera i inni, Zachód porwany. Eseje i polemiki. Wrocław: BIS, 1984.
Google Scholar

Szaruga Leszek. Wielkie oczekiwanie. „Kultura” (Paryż) 1986, nr 5.
Google Scholar

Wiegandt Ewa. Austria Felix, czyli o micie Galicji w polskiej prozie współczesnej. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1988.
Google Scholar

Wolff, Larry. Wynalezienie Europy Wschodniej. Mapa cywilizacji w dobie Oświecenia, przeł. Tomasz Bieroń. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, 2020.
Google Scholar

Zagajewski Adam. Solidarność i samotność, [1986]. Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich, 2002.
Google Scholar

Pobierz

Opublikowane

2026-05-27

Cited By / Share

Czapliński, P. (2026) „Wytwarzanie codzienności: O esejach Krzysztofa Czyżewskiego i działalności Ośrodka «Pogranicze»”, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 352(1), s. 24–32. doi: 10.36744/k.4775.

Autorzy

Przemysław Czapliński
czaple@amu.edu.pl
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Polska
https://orcid.org/0000-0002-4805-6471

Przemysław Czapliński – profesor zwyczajny; historyk literatury polskiej i europejskiej XX i XXI wieku, eseista, tłumacz, krytyk; współtwórca Centrum Humanistyki Otwartej (UAM) zajmującego się związkami między prawem i literaturoznawstwem; członek redakcji czasopisma „Teksty Drugie”. Ostatnie publikacje: Poruszona mapa (2016), Literatura i jej natury (2017; współautorzy: Joanna B. Bednarek, Dawid Gostyński), O jeden las za daleko. Demokracja, kapitalizm i nieposłuszeństwo ekologiczne w Polsce (współredaktorzy: J.B. Bednarek, D. Gostyński; 2019), Tożsamość po pogromie. Świadectwa i interpretacje Marca ’68 (współredaktor: Alina Molisak, 2019), Znaki katastrofy, spacje ocalenia. O twórczości W.G. Sebalda (współredaktor: Katarzyna Kończal, 2020); To wróci. Przeszłość i przyszłość pandemii (współred. J.B. Bednarek, 2022); Rozbieżne emancypacje (2024). Przedmiot badań: literatura późnej nowoczesności i problemy życia społecznego.