Teofila Piątkowskiego widoki i opisy kościołów. Nieznana karta z dziejów badań i inwentaryzacji zabytków w Polsce
Paweł Dettloff
pawel.dettloff@ispan.plInstytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-1813-7211
Abstrakt
Tematem artykułu jest notatnik z rysunkami Teofila Piątkowskiego z lat 1855–1859, obejmujący kościoły powiatów miechowskiego, kieleckiego i olkuskiego, zachowany w zbiorach Archiwum Narodowego w Krakowie. Nieukończony rękopis należy do opracowań o charakterze starożytniczym, związanych z wojażami artystycznymi. Przypuszczalnie powstał on w ramach przygotowania ilustrowanej publikacji poświęconej historycznym świątyniom wspomnianych powiatów. Ma charakter faktograficzno-opisowy, dlatego też należy zaliczyć go do wczesnych i ówcześnie jeszcze nielicznych prób metodycznego dokumentowania zabytków sztuki sakralnej. Jest nie tylko interesującym dokumentem historiografii artystycznej, lecz także cennym źródłem informacji na temat kilkudziesięciu kościołów, rejestruje bowiem wygląd zabytkowych budowli, z których wiele zostało później zmienionych lub uległo zniszczeniu. Rysunki Piątkowskiego, które prawdopodobnie miały posłużyć do wykonania rycin przeznaczonych do planowanej publikacji, wykazują podobieństwo do analogicznych prac innych polskich dokumentalistów zabytków architektury działających w połowie XIX w.
Słowa kluczowe:
Teofil Piątkowski, Józef Brzostowski, Xawery Zubowski, Kazimierz Stronczyński, Ambroży Grabowski, Józef Łepkowski, dokumentacja zabytków, przedstawienia architektury, rysunek, notatnik, szkicownik, starożytnictwo, podróże artystyczne, podróże naukowe, XIX w.Bibliografia
Architektura romańska w Polsce. Bibliografia. Opracowanie Ewa Świechowska, Wojciech Mischke. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2001.
Google Scholar
Arszyński, Marian. Idea – Pamięć – Troska. Rola zabytków w przestrzeni społecznej i formy działań na rzecz ich zachowania od starożytności do połowy XX wieku. Malbork: Muzeum Zamkowe w Malborku, 2007.
Google Scholar
Bakoš, Ján. Intelektuál & pamiatka. Bratislava: Kalligram, 2004.
Google Scholar
Bałus, Wojciech. „Renesans w wieku XIX i XX: fascynacja i sprzeciw”. W: Recepcja renesansu w XIX i XX wieku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Łódź, listopad 2002, redakcja Małgorzata Wróblewska-Markiewicz, 11–33. Łódź: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2003.
Google Scholar
Banach, Jerzy. Ikonografia Rynku Głównego w Krakowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 1998.
Google Scholar
Banach, Jerzy. Ikonografia Wawelu. Kraków: Ministerstwo Kultury i Sztuki Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, 1977.
Google Scholar
Banach, Jerzy. Kraków malowniczy. O albumach z widokami miasta w XIX wieku. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1980.
Google Scholar
Banach, Jerzy. „Michała Stachowicza «Monumenta Regum Poloniae Cracoviensia»”. Folia Historiae Artium 12 (1976): 131–157.
Google Scholar
Barańska, Iwona. „Album Kaliskie Edwarda Staweckiego – nietypowy album malowniczy”. Sztuka Edycji 2 (2013): 51–66, http://dx.doi.org/10.12775/SE.2013.020.
DOI: https://doi.org/10.12775/SE.2013.020
Google Scholar
Bernatowicz, Aleksandra. „Radwański Andrzej”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 8, redakcja Urszula Makowska, Katarzyna Mikocka-Rachubowa, 181–184. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2007.
Google Scholar
Bęczkowska, Urszula. „Karol Kremer a Józef Kremer: o obecności koncepcji estetycznych autora Listów z Krakowa w praktyce architektonicznej i konserwatorskiej krakowskich budowniczych połowy XIX wieku”. W: Józef Kremer (1806-1875), redakcja Jacek Maj, 321–342. Kraków: Universitas, 2007.
Google Scholar
Bochnak, Adam. „Historia sztuki w Uniwersytecie Jagiellońskim”. W: Studia z dziejów Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, redakcja Sylwiusz Mikucki, 223–263. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967.
Google Scholar
Brykowski, Ryszard. Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1981.
Google Scholar
Claval, Paul, i Colette Jourdain-Annequin. „Building and Diffusing the Image of Cultural Heritage: Pausanias in Ancient Greece and the Voyages Pittoresques et Romantiques in 19th Century France”. Athens Journal of Mediterranean Studies 3, nr 3 (2017): 211–233. https://doi.org/10.30958/ajms.3-3-1.
DOI: https://doi.org/10.30958/ajms.3-3-1
Google Scholar
Czarnocka, Krystyna. „Balicki Karol”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 76–77. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1971.
Google Scholar
Dettloff, Anna. Rzeźba krakowska drugiej połowy XVIII w. Twórcy, nurty i tendencje. Kraków: Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. – Oficyna wydawnicza AFM, 2013.
Google Scholar
Domański, Michał. „Gąsiorowski Bogumił”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 2, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 294–295. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1975.
Google Scholar
Dużyk, Józef, i Anna Treiderowa. „Zagadnienie opieki nad zabytkami w działalności Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”. Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie 3 (1957): 201–280.
Google Scholar
Fogel, Jerzy. Kościoły Wielkopolski, Kujaw i Ziemi Lubuskiej z teki rysunków Kajetana Wincentego Kielisińskiego (1808–1849). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1998.
Google Scholar
Frycz, Jerzy. Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795–1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
Google Scholar
Grajewski, Grzegorz. „Inwentaryzacja zabytków na pruskim Śląsku od połowy XIX wieku do 1945 roku”. W: Inwentaryzacja zabytków w Polsce. Dzieje, metody, osiągnięcia, redakcja Michał F. Woźniak, 159‒181. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2021.
Google Scholar
Herrmann, Christofer. „«Denkmale der Baukunst in Preussen». Einführende Bemerkungen zu einem populärwissenschaftlichen Publikationsprojket Ferdinands von Quast. «Zabytki architektury w Prusach». Wstępne uwagi o popularnonaukowym projekcie wydawniczym Ferdynanda von Quasta”. W: Ermländische Ansichten. Ferdinand von Quast und die Anfänge der Denkmalpflege in Preußen und Ermland. Widoki z Warmii. Ferdynand von Quast i początki konserwatorstwa zabytków w Prusach i na Warmii. Ausstellungskatalog / Katalog wystawy Potsdam 27.4.‒2.7.2006, Olsztyn 6.9.‒31.10.2006, opracowanie Christofer Herrmann, Andrzej Rzempołuch, 73–207. Münster‒Olsztyn: Historischer Verein für Ermland e.V., Münster/Westfalen, Muzeum Warmii i Mazur, 2006.
Google Scholar
Janczyk, Agnieszka. „Rysunki z przedstawieniami kościołów krakowskich Saturnina Świerzyńskiego”. Spotkania z Zabytkami 29, nr 3 (2005): 9.
Google Scholar
Janczyk, Agnieszka. „Saturnina Świerzyńskiego wnętrza katedry wawelskiej”. Studia Waweliana 9–10 (2000–2001): 221–229.
Google Scholar
Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844–1855), t. 1: Ogólne sprawozdanie delegacji. Opracowanie Jerzy Kowalczyk, Robert Kunkel, Wojciech Szymański, Wojciech Boberski. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka, Gabinet Rycin, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2009.
Google Scholar
Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844–1855), t. 2: Gubernia Radomska. Opracowanie Karol Guttmejer. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka, Gabinet Rycin, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2010.
Google Scholar
Kęder, Iwona, i Waldemar Komorowski. Ikonografia Placu Wszystkich Świętych oraz ulic Franciszkańskiej, Poselskiej, Senackiej i Kanoniczej w Krakowie. Kraków: Universitas, Muzeum Narodowe w Krakowie 2007.
Google Scholar
Kęder, Iwona, Waldemar Komorowski, Barbara Zbroja, Agata Dworzak, i Michał Klinke. Ikonografia ulic Św. Jana, Floriańskiej i Pijarskiej oraz środkowych odcinków ulic Św. Tomasza i Św. Marka w Krakowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2019.
Google Scholar
Komorowski, Waldemar, i Iwona Kęder. Ikonografia kościoła Mariackiego i placu Mariackiego, Małego Rynku, ulic Mikołajskiej, Siennej i Św. Krzyża w Krakowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 1999.
Google Scholar
Komorowski, Waldemar, Iwona Kęder, i Anna Zeńczak. Ikonografia kościoła Dominikanów i ulicy Grodzkiej w Krakowie. Kraków: Universitas, Muzeum Narodowe w Krakowie, 2005.
Google Scholar
Kornecki, Marian. „Albumy dekanatów dąbrowskiego i bobowskiego i ich wartość dla ikonografii zabytków”. Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego 3 (1970): 229–240.
Google Scholar
Kowalczyk, Jerzy. „Kazimierz Stronczyński i jego dzieło o inwentaryzacji zabytków”. W: Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków, t. 1: Ogólne sprawozdanie delegacji, opracowanie Jerzy Kowalczyk, Robert Kunkel, Wojciech Szymański, Wojciech Boberski, 279–359. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka, Gabinet Rycin, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2009.
Google Scholar
Kowalczyk, Jerzy. „Starożytnicy warszawscy połowy XIX w. i ich rola w popularyzacji zabytków ojczystych”. W: Edukacja historyczna społeczeństwa polskiego w XIX w., redakcja Jerzy Maternicki, 157–202. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981.
Google Scholar
Koziński, Jerzy. Fotografia krakowska w latach 1840–1914. Zarys historii. Kraków: Wydawnictwo Literackie, Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 1978.
Google Scholar
Kras, Janina. Życie umysłowe w Krakowie w latach 1848–1870. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1977.
Google Scholar
Krasny, Piotr. „Rola wizytacji kanonicznych doby potrydenckiej w rozpoznaniu i opisie dorobku katolickiej sztuki sakralnej”. W: Sztuka i podróżowanie. Studia teoretyczne i historyczno-artystyczne, redakcja Piotr Krasny, Dominik Ziarkowski, 97–105. Kraków: Proksenia, 2009.
Google Scholar
Małkiewicz, Adam. Z dziejów polskiej historii sztuki. Kraków: Universitas, 2005.
Google Scholar
Maniakowska, Anna Maria. Metody konserwacji malarstwa sztalugowego na ziemiach polskich w latach 1800–1918. Zarys. Toruń: Wydawnictwo Aksjomat, [2007].
Google Scholar
Marcinek, Roman. „Dolina Prądnika w sztukach plastycznych”. W: Monografia Ojcowskiego Parku Narodowego. Dziedzictwo kulturowe, redakcja Józef Partyka, 215–240. Ojców: Ojcowski Park Narodowy, Muzeum im. prof. Władysława Szafera, 2016.
Google Scholar
Melbechowska-Luty, Aleksandra. „Brzostowski Józef”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 262–263. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1971.
Google Scholar
Melbechowska-Luty, Aleksandra. „Gryglewski Aleksander Konstanty”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 2, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 505–508. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1975.
Google Scholar
Mikołajski, Olgierd. Od Vogla do Cybisa. Ikonografia Pieskowej Skały (1786–1935). Katalog wystawy sierpień–wrzesień 2013. Kraków: Zamek w Pieskowej Skale, Oddział Zamku Królewskiego na Wawelu, 2013.
Google Scholar
Opalińska, Stanisława. Józef Brodowski. Malarz i rysownik starego Krakowa. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2005.
Google Scholar
Pietrusińska, Maria. „Katalog i bibliografia zabytków”. W: Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku. Redakcja Michał Walicki. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.
Google Scholar
Polanowska, Jolanta. Historiografia sztuki polskiej w latach 1832–1863 na ziemiach centralnych i wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. F.M. Sobieszczański, J.I. Kraszewski, E. Rastawiecki, A. Przeździecki. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1995.
Google Scholar
Polanowska, Jolanta. „Kozakiewicz Łukasz”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 4, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 219. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1986.
Google Scholar
Polanowska, Jolanta. „Orda Napoleon”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 6, redakcja Katarzyna Mikocka-Rachubowa, 291–294. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1998.
Google Scholar
[Jolanta Polanowska] J. P. „Piątkowski Teofil”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 7, redakcja Urszula Makowska, 96–97. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2003.
Google Scholar
[Jolanta Polanowska] J. P. „Płonczyński Aleksander Józef Joachim”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 7, redakcja Urszula Makowska, 294–296. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2003.
Google Scholar
Przybyszewski, Wojciech. „Saturnin Świerzyński – malarz i rysownik”. W: Wojciech Przybyszewski, Mistrzowie i dyletanci. Spotkania ze sztuką polską XIX wieku. Warszawa: Muzeum Pałac w Wilanowie, 2012.
Google Scholar
Rostworowska, Weronika. „Jan Kanty Wojnarowski i próby inwentaryzacji nagrobków w krakowskim zespole dominikańskim w XIX wieku”. Rocznik Krakowski 88 (2022): 253–273. https://doi.org/10.36123/RK.2022.88.11.
Google Scholar
Ruszczyk, Grażyna. „Poglądy na architekturę drewnianą w Polsce w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku”. W: Architektura XIX i początku XX wieku, redakcja Tomasz Grygiel, 139–141. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1991.
Google Scholar
Skotniczna, Ewa. Widoki architektury w grafice. Z problematyki kształtowania kanonu zabytków narodowych. Kraków: Wydawnictwo Attyka, 2018.
Google Scholar
Sroczyńska, Krystyna. Podróże malownicze Zygmunta Vogla. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Auriga, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1980.
Google Scholar
Szablowski, Jerzy. „Dzieje inwentaryzacji zabytków sztuki w Polsce”. Ochrona Zabytków 2, z. 2 (1949): 73–83.
Google Scholar
Ślesiński, Władysław. „Przyczynek do historii inwentaryzacji zabytków w pierwszej połowie XIX wieku”. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nauki Humanistyczno-Społeczne 41 (1971): 7–19.
Google Scholar
Śnieżyńska-Stolot, Ewa. „Cercha Maksymilian”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 302–303. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1971.
Google Scholar
Tomaszewski, Andrzej. Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1974.
Google Scholar
Walicki, Michał. Sprawa inwentaryzacji zabytków w dobie Królestwa Polskiego (1827–1862). Warszawa: Wydawnictwo Zakładu Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej, 1931.
Google Scholar
Weiner-Zalewska, Joanna. „Julius Gothard Beniamin Greth – portrecista miasta”. Porta Aurea. Rocznik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego 15 (2016): 80–98.
Google Scholar
Wichrowska, Elżbieta. „Szkicownik jako dokument autobiograficzny (XVIII/XIX wiek)”. Teksty Drugie 29, nr 6 (2018): 54–75. https://doi.org/10.18318/td.2018.6.4.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2018.6.4
Google Scholar
Ziarkowski, Dominik. „Inwentaryzacja zabytków Królestwa Polskiego a system ochrony dziedzictwa kulturowego w Rosji w pierwszej połowie XIX wieku”. W: Polska – Rosja. Sztuka polska, sztuka rosyjska i polsko-rosyjskie kontakty artystyczne do początku XX wieku, redakcja Jerzy Malinowski, Irina Gavrash, Natalia Mizerniuk-Rotkiewicz, 193–204. Warszawa–Toruń: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, Wydawnictwo Tako, 2013.
Google Scholar
Ziętkiewicz, Marta. W służbie nowoczesności. Fotografia w Warszawie w latach 1864–1883. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2024.
Google Scholar
Ziółkowska-Ganc, Emilia. „Pierwsza inwentaryzacja zabytków architektury Królestwa Polskiego z lat 1827–1830”. W: Inwentaryzacja zabytków w Polsce. Dzieje, metody, osiągnięcia, redakcja Michał F. Woźniak, 31–66. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2021.
Google Scholar
Autorzy
Paweł Dettloffpawel.dettloff@ispan.pl
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk Polska
https://orcid.org/0000-0002-1813-7211
Paweł Dettloff – historyk sztuki, dr nauk humanistycznych w zakresie nauk o sztuce (UJ), adiunkt w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk (Pracownia Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce). W pracy badawczej zajmuje się architekturą dawną i sztukami wizualnymi XVI–XIX w. oraz problematyką konserwatorską w aspekcie historycznym i współczesnym.
Statystyki
Abstract views: 70PDF downloads: 58
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Paweł Dettloff

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.
W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.
Inne teksty tego samego autora
- Paweł Dettloff, „Obraz srebrny” z kościoła kanoników regularnych w Mstowie , Biuletyn Historii Sztuki: Tom 81 Nr 4 (2019): numer zwykły
- Paweł Dettloff, O warszawskich rogatkach doby klasycyzmu i ich oddziaływaniu , Biuletyn Historii Sztuki: Tom 87 Nr 3 (2025)
