Teofila Piątkowskiego widoki i opisy kościołów. Nieznana karta z dziejów badań i inwentaryzacji zabytków w Polsce

artykuł recenzowany

Paweł Dettloff

pawel.dettloff@ispan.pl
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (Polska)
https://orcid.org/0000-0002-1813-7211

Abstrakt

Tematem artykułu jest notatnik z rysunkami Teofila Piątkowskiego z lat 1855–1859, obejmujący kościoły powiatów miechowskiego, kieleckiego i olkuskiego, zachowany w zbiorach Archiwum Narodowego w Krakowie. Nieukończony rękopis należy do opracowań o charakterze starożytniczym, związanych z wojażami artystycznymi. Przypuszczalnie powstał on w ramach przygotowania ilustrowanej publikacji poświęconej historycznym świątyniom wspomnianych powiatów. Ma charakter faktograficzno-opisowy, dlatego też należy zaliczyć go do wczesnych i ówcześnie jeszcze nielicznych prób metodycznego dokumentowania zabytków sztuki sakralnej. Jest nie tylko interesującym dokumentem historiografii artystycznej, lecz także cennym źródłem informacji na temat kilkudziesięciu kościołów, rejestruje bowiem wygląd zabytkowych budowli, z których wiele zostało później zmienionych lub uległo zniszczeniu. Rysunki Piątkowskiego, które prawdopodobnie miały posłużyć do wykonania rycin przeznaczonych do planowanej publikacji, wykazują podobieństwo do analogicznych prac innych polskich dokumentalistów zabytków architektury działających w połowie XIX w.



Słowa kluczowe:

Teofil Piątkowski, Józef Brzostowski, Xawery Zubowski, Kazimierz Stronczyński, Ambroży Grabowski, Józef Łepkowski, dokumentacja zabytków, przedstawienia architektury, rysunek, notatnik, szkicownik, starożytnictwo, podróże artystyczne, podróże naukowe, XIX w.

Architektura romańska w Polsce. Bibliografia. Opracowanie Ewa Świechowska, Wojciech Mischke. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2001.
  Google Scholar

Arszyński, Marian. Idea – Pamięć – Troska. Rola zabytków w przestrzeni społecznej i formy działań na rzecz ich zachowania od starożytności do połowy XX wieku. Malbork: Muzeum Zamkowe w Malborku, 2007.
  Google Scholar

Bakoš, Ján. Intelektuál & pamiatka. Bratislava: Kalligram, 2004.
  Google Scholar

Bałus, Wojciech. „Renesans w wieku XIX i XX: fascynacja i sprzeciw”. W: Recepcja renesansu w XIX i XX wieku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Łódź, listopad 2002, redakcja Małgorzata Wróblewska-Markiewicz, 11–33. Łódź: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2003.
  Google Scholar

Banach, Jerzy. Ikonografia Rynku Głównego w Krakowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 1998.
  Google Scholar

Banach, Jerzy. Ikonografia Wawelu. Kraków: Ministerstwo Kultury i Sztuki Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, 1977.
  Google Scholar

Banach, Jerzy. Kraków malowniczy. O albumach z widokami miasta w XIX wieku. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1980.
  Google Scholar

Banach, Jerzy. „Michała Stachowicza «Monumenta Regum Poloniae Cracoviensia»”. Folia Historiae Artium 12 (1976): 131–157.
  Google Scholar

Barańska, Iwona. „Album Kaliskie Edwarda Staweckiego – nietypowy album malowniczy”. Sztuka Edycji 2 (2013): 51–66, http://dx.doi.org/10.12775/SE.2013.020.
DOI: https://doi.org/10.12775/SE.2013.020   Google Scholar

Bernatowicz, Aleksandra. „Radwański Andrzej”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 8, redakcja Urszula Makowska, Katarzyna Mikocka-Rachubowa, 181–184. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2007.
  Google Scholar

Bęczkowska, Urszula. „Karol Kremer a Józef Kremer: o obecności koncepcji estetycznych autora Listów z Krakowa w praktyce architektonicznej i konserwatorskiej krakowskich budowniczych połowy XIX wieku”. W: Józef Kremer (1806-1875), redakcja Jacek Maj, 321–342. Kraków: Universitas, 2007.
  Google Scholar

Bochnak, Adam. „Historia sztuki w Uniwersytecie Jagiellońskim”. W: Studia z dziejów Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, redakcja Sylwiusz Mikucki, 223–263. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967.
  Google Scholar

Brykowski, Ryszard. Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1981.
  Google Scholar

Claval, Paul, i Colette Jourdain-Annequin. „Building and Diffusing the Image of Cultural Heritage: Pausanias in Ancient Greece and the Voyages Pittoresques et Romantiques in 19th Century France”. Athens Journal of Mediterranean Studies 3, nr 3 (2017): 211–233. https://doi.org/10.30958/ajms.3-3-1.
DOI: https://doi.org/10.30958/ajms.3-3-1   Google Scholar

Czarnocka, Krystyna. „Balicki Karol”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 76–77. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1971.
  Google Scholar

Dettloff, Anna. Rzeźba krakowska drugiej połowy XVIII w. Twórcy, nurty i tendencje. Kraków: Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. – Oficyna wydawnicza AFM, 2013.
  Google Scholar

Domański, Michał. „Gąsiorowski Bogumił”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 2, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 294–295. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1975.
  Google Scholar

Dużyk, Józef, i Anna Treiderowa. „Zagadnienie opieki nad zabytkami w działalności Towarzystwa Naukowego Krakowskiego”. Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie 3 (1957): 201–280.
  Google Scholar

Fogel, Jerzy. Kościoły Wielkopolski, Kujaw i Ziemi Lubuskiej z teki rysunków Kajetana Wincentego Kielisińskiego (1808–1849). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1998.
  Google Scholar

Frycz, Jerzy. Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795–1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
  Google Scholar

Grajewski, Grzegorz. „Inwentaryzacja zabytków na pruskim Śląsku od połowy XIX wieku do 1945 roku”. W: Inwentaryzacja zabytków w Polsce. Dzieje, metody, osiągnięcia, redakcja Michał F. Woźniak, 159‒181. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2021.
  Google Scholar

Herrmann, Christofer. „«Denkmale der Baukunst in Preussen». Einführende Bemerkungen zu einem populärwissenschaftlichen Publikationsprojket Ferdinands von Quast. «Zabytki architektury w Prusach». Wstępne uwagi o popularnonaukowym projekcie wydawniczym Ferdynanda von Quasta”. W: Ermländische Ansichten. Ferdinand von Quast und die Anfänge der Denkmalpflege in Preußen und Ermland. Widoki z Warmii. Ferdynand von Quast i początki konserwatorstwa zabytków w Prusach i na Warmii. Ausstellungskatalog / Katalog wystawy Potsdam 27.4.‒2.7.2006, Olsztyn 6.9.‒31.10.2006, opracowanie Christofer Herrmann, Andrzej Rzempołuch, 73–207. Münster‒Olsztyn: Historischer Verein für Ermland e.V., Münster/Westfalen, Muzeum Warmii i Mazur, 2006.
  Google Scholar

Janczyk, Agnieszka. „Rysunki z przedstawieniami kościołów krakowskich Saturnina Świerzyńskiego”. Spotkania z Zabytkami 29, nr 3 (2005): 9.
  Google Scholar

Janczyk, Agnieszka. „Saturnina Świerzyńskiego wnętrza katedry wawelskiej”. Studia Waweliana 9–10 (2000–2001): 221–229.
  Google Scholar

Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844–1855), t. 1: Ogólne sprawozdanie delegacji. Opracowanie Jerzy Kowalczyk, Robert Kunkel, Wojciech Szymański, Wojciech Boberski. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka, Gabinet Rycin, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2009.
  Google Scholar

Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844–1855), t. 2: Gubernia Radomska. Opracowanie Karol Guttmejer. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka, Gabinet Rycin, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2010.
  Google Scholar

Kęder, Iwona, i Waldemar Komorowski. Ikonografia Placu Wszystkich Świętych oraz ulic Franciszkańskiej, Poselskiej, Senackiej i Kanoniczej w Krakowie. Kraków: Universitas, Muzeum Narodowe w Krakowie 2007.
  Google Scholar

Kęder, Iwona, Waldemar Komorowski, Barbara Zbroja, Agata Dworzak, i Michał Klinke. Ikonografia ulic Św. Jana, Floriańskiej i Pijarskiej oraz środkowych odcinków ulic Św. Tomasza i Św. Marka w Krakowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2019.
  Google Scholar

Komorowski, Waldemar, i Iwona Kęder. Ikonografia kościoła Mariackiego i placu Mariackiego, Małego Rynku, ulic Mikołajskiej, Siennej i Św. Krzyża w Krakowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 1999.
  Google Scholar

Komorowski, Waldemar, Iwona Kęder, i Anna Zeńczak. Ikonografia kościoła Dominikanów i ulicy Grodzkiej w Krakowie. Kraków: Universitas, Muzeum Narodowe w Krakowie, 2005.
  Google Scholar

Kornecki, Marian. „Albumy dekanatów dąbrowskiego i bobowskiego i ich wartość dla ikonografii zabytków”. Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego 3 (1970): 229–240.
  Google Scholar

Kowalczyk, Jerzy. „Kazimierz Stronczyński i jego dzieło o inwentaryzacji zabytków”. W: Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków, t. 1: Ogólne sprawozdanie delegacji, opracowanie Jerzy Kowalczyk, Robert Kunkel, Wojciech Szymański, Wojciech Boberski, 279–359. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka, Gabinet Rycin, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2009.
  Google Scholar

Kowalczyk, Jerzy. „Starożytnicy warszawscy połowy XIX w. i ich rola w popularyzacji zabytków ojczystych”. W: Edukacja historyczna społeczeństwa polskiego w XIX w., redakcja Jerzy Maternicki, 157–202. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981.
  Google Scholar

Koziński, Jerzy. Fotografia krakowska w latach 1840–1914. Zarys historii. Kraków: Wydawnictwo Literackie, Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 1978.
  Google Scholar

Kras, Janina. Życie umysłowe w Krakowie w latach 1848–1870. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1977.
  Google Scholar

Krasny, Piotr. „Rola wizytacji kanonicznych doby potrydenckiej w rozpoznaniu i opisie dorobku katolickiej sztuki sakralnej”. W: Sztuka i podróżowanie. Studia teoretyczne i historyczno-artystyczne, redakcja Piotr Krasny, Dominik Ziarkowski, 97–105. Kraków: Proksenia, 2009.
  Google Scholar

Małkiewicz, Adam. Z dziejów polskiej historii sztuki. Kraków: Universitas, 2005.
  Google Scholar

Maniakowska, Anna Maria. Metody konserwacji malarstwa sztalugowego na ziemiach polskich w latach 1800–1918. Zarys. Toruń: Wydawnictwo Aksjomat, [2007].
  Google Scholar

Marcinek, Roman. „Dolina Prądnika w sztukach plastycznych”. W: Monografia Ojcowskiego Parku Narodowego. Dziedzictwo kulturowe, redakcja Józef Partyka, 215–240. Ojców: Ojcowski Park Narodowy, Muzeum im. prof. Władysława Szafera, 2016.
  Google Scholar

Melbechowska-Luty, Aleksandra. „Brzostowski Józef”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 262–263. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1971.
  Google Scholar

Melbechowska-Luty, Aleksandra. „Gryglewski Aleksander Konstanty”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 2, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 505–508. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1975.
  Google Scholar

Mikołajski, Olgierd. Od Vogla do Cybisa. Ikonografia Pieskowej Skały (1786–1935). Katalog wystawy sierpień–wrzesień 2013. Kraków: Zamek w Pieskowej Skale, Oddział Zamku Królewskiego na Wawelu, 2013.
  Google Scholar

Opalińska, Stanisława. Józef Brodowski. Malarz i rysownik starego Krakowa. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2005.
  Google Scholar

Pietrusińska, Maria. „Katalog i bibliografia zabytków”. W: Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku. Redakcja Michał Walicki. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.
  Google Scholar

Polanowska, Jolanta. Historiografia sztuki polskiej w latach 1832–1863 na ziemiach centralnych i wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. F.M. Sobieszczański, J.I. Kraszewski, E. Rastawiecki, A. Przeździecki. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1995.
  Google Scholar

Polanowska, Jolanta. „Kozakiewicz Łukasz”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 4, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 219. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1986.
  Google Scholar

Polanowska, Jolanta. „Orda Napoleon”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 6, redakcja Katarzyna Mikocka-Rachubowa, 291–294. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1998.
  Google Scholar

[Jolanta Polanowska] J. P. „Piątkowski Teofil”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 7, redakcja Urszula Makowska, 96–97. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2003.
  Google Scholar

[Jolanta Polanowska] J. P. „Płonczyński Aleksander Józef Joachim”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 7, redakcja Urszula Makowska, 294–296. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2003.
  Google Scholar

Przybyszewski, Wojciech. „Saturnin Świerzyński – malarz i rysownik”. W: Wojciech Przybyszewski, Mistrzowie i dyletanci. Spotkania ze sztuką polską XIX wieku. Warszawa: Muzeum Pałac w Wilanowie, 2012.
  Google Scholar

Rostworowska, Weronika. „Jan Kanty Wojnarowski i próby inwentaryzacji nagrobków w krakowskim zespole dominikańskim w XIX wieku”. Rocznik Krakowski 88 (2022): 253–273. https://doi.org/10.36123/RK.2022.88.11.
  Google Scholar

Ruszczyk, Grażyna. „Poglądy na architekturę drewnianą w Polsce w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku”. W: Architektura XIX i początku XX wieku, redakcja Tomasz Grygiel, 139–141. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1991.
  Google Scholar

Skotniczna, Ewa. Widoki architektury w grafice. Z problematyki kształtowania kanonu zabytków narodowych. Kraków: Wydawnictwo Attyka, 2018.
  Google Scholar

Sroczyńska, Krystyna. Podróże malownicze Zygmunta Vogla. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Auriga, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1980.
  Google Scholar

Szablowski, Jerzy. „Dzieje inwentaryzacji zabytków sztuki w Polsce”. Ochrona Zabytków 2, z. 2 (1949): 73–83.
  Google Scholar

Ślesiński, Władysław. „Przyczynek do historii inwentaryzacji zabytków w pierwszej połowie XIX wieku”. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nauki Humanistyczno-Społeczne 41 (1971): 7–19.
  Google Scholar

Śnieżyńska-Stolot, Ewa. „Cercha Maksymilian”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 1, redakcja Jolanta Maurin-Białostocka, Janusz Derwojed, 302–303. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1971.
  Google Scholar

Tomaszewski, Andrzej. Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, 1974.
  Google Scholar

Walicki, Michał. Sprawa inwentaryzacji zabytków w dobie Królestwa Polskiego (1827–1862). Warszawa: Wydawnictwo Zakładu Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej, 1931.
  Google Scholar

Weiner-Zalewska, Joanna. „Julius Gothard Beniamin Greth – portrecista miasta”. Porta Aurea. Rocznik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego 15 (2016): 80–98.
  Google Scholar

Wichrowska, Elżbieta. „Szkicownik jako dokument autobiograficzny (XVIII/XIX wiek)”. Teksty Drugie 29, nr 6 (2018): 54–75. https://doi.org/10.18318/td.2018.6.4.
DOI: https://doi.org/10.18318/td.2018.6.4   Google Scholar

Ziarkowski, Dominik. „Inwentaryzacja zabytków Królestwa Polskiego a system ochrony dziedzictwa kulturowego w Rosji w pierwszej połowie XIX wieku”. W: Polska – Rosja. Sztuka polska, sztuka rosyjska i polsko-rosyjskie kontakty artystyczne do początku XX wieku, redakcja Jerzy Malinowski, Irina Gavrash, Natalia Mizerniuk-Rotkiewicz, 193–204. Warszawa–Toruń: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, Wydawnictwo Tako, 2013.
  Google Scholar

Ziętkiewicz, Marta. W służbie nowoczesności. Fotografia w Warszawie w latach 1864–1883. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2024.
  Google Scholar

Ziółkowska-Ganc, Emilia. „Pierwsza inwentaryzacja zabytków architektury Królestwa Polskiego z lat 1827–1830”. W: Inwentaryzacja zabytków w Polsce. Dzieje, metody, osiągnięcia, redakcja Michał F. Woźniak, 31–66. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2021.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-07-17

Cited By / Share

Dettloff, P. (2026). Teofila Piątkowskiego widoki i opisy kościołów. Nieznana karta z dziejów badań i inwentaryzacji zabytków w Polsce. Biuletyn Historii Sztuki, 88(2), 111–150. https://doi.org/10.36744/bhs.4405

Autorzy

Paweł Dettloff 
pawel.dettloff@ispan.pl
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk Polska
https://orcid.org/0000-0002-1813-7211

Paweł Dettloff – historyk sztuki, dr nauk humanistycznych w zakresie nauk o sztuce (UJ), adiunkt w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk (Pracownia Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce). W pracy badawczej zajmuje się architekturą dawną i sztukami wizualnymi XVI–XIX w. oraz problematyką konserwatorską w aspekcie historycznym i współczesnym.



Statystyki

Abstract views: 70
PDF downloads: 58


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Paweł Dettloff

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.