Relics of the Baroque Decoration from the Conventual Franciscans Church of the Annunciation of the Virgin Mary in Zamość. On the Purchases of Works of Gdańsk Sculpture in the Flemish Current
Michał Wardzyński
m.wardzynski@uw.edu.plInstitute of Art History, University of Warsaw (Poland)
https://orcid.org/0000-0001-6517-443X
Abstract
The article presents the analysis of sources and discoveries made during inventorying procedures in reference to the relics of sculpture and architectural ornamentation that remain from furnishings of carved wood, i.e. the high altar and the pulpit, commissioned in 1725 in Gdańsk for the church of the Conventual Franciscans in Zamość by the then owners of the Zamość Entail, Michał Zdzisław Saryusz Zamoyski and his wife Katarzyna née Wiśniowiecka. As a result of the dissolution of the monastery in 1819 and the dismantling of the retable and pulpit in 1820, the pieces in question, i.e. architectural elements, statues and ornaments, were moved to several Roman Catholic churches in the area of the former Zamość Entail; the move occurred before 1839 at the latest. The churches in question were those in Szczebrzeszyn, Wielącza, Chłaniów, Turobin and Górecko Kościelne. Two small statues of angels came, via Turobin, to the Archdiocesan Museum in Lublin. The article presents a general reconstruction of both pieces and a comparative analysis of sculptural relics with coeval works of sculpture produced in Antwerp and Amsterdam. Also, their supposed author is shown to have had close connections with the classicising mode within the High Baroque sculpture in the Spanish Netherlands and the Republic of the Seven United Provinces of Northern Netherlands.
Keywords:
Gdańsk, Zamość, Szczebrzeszyn, Chłaniów, Wielącza, Turobin, Skierbieszów, Lublin, Spanish Netherlands, Republic of the Seven United Provinces of Northern Netherlands, Conventual Franciscans, Flemish and Dutch Baroque, small-scale architecture, altar, pulpit, sculpture, dissolutions of religious orders, artistic geographyReferences
Ackermann, Felix. Die Altäre des Gian Lorenzo Bernini. Das barocke Altarensemble im Spannungsfeld zwischen Tradition und Innovation. Petersberg: Michael Imhof Verlag, 2007.
Google Scholar
Archemczyk, Stanisław. „Działyński Tomasz”. W: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1, redakcja Stanisław Gierszewski, 374–375. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1992.
Google Scholar
Betlejewska, Czesława. Meble gdańskie od XVI do XIX wieku. Warszawa–Gdańsk: DiG, Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2001.
Google Scholar
Błachut, Adam J. Słownik artystów reformackich w Polsce. Warszawa: Neriton, 2006.
Google Scholar
Czaplewski, Paweł. Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich (1454–1772). Toruń: Nakładem Towarzystwa Naukowego, Zasiłkiem Kasy im. Mianowskiego, 1921.
Google Scholar
Czyż, Anna S. Fundacje artystyczne rodziny Paców: Stefana, Krzysztofa Zygmunta i Mikołaja Stefana. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2016.
Google Scholar
Dygdała, Jerzy. „Czapski Jan Ansgary”. W: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1, red. Stanisław Gierszewski, 252–253. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1992.
Google Scholar
Dziura, Krzysztof, i Piotr Dołba. 600 lat parafii Wielącza. 1424–2024. Wielącza: Trio z Roztocza, 2023.
Google Scholar
Fischer, Pieter M. Ignatius en Jan van Logteren. Beeldhouwers en stuckunstenaars in het Amsterdam van de 18de eeuw. Alphen aan den Rijn: Canaletto/Repro-Holland, 2005.
Google Scholar
Frère, Wendy. „A Quellinus in Scandinavia: Thomas Quellinus (1661–1709) and his artistic Production in Denmark”. W: The Migration of Artists and Architects in Central and Nothern Europe 1560–1900, redakcja Anna Ancāne, 74–91. Riga: Latvijas Mākslas akadēmija, 2022.
Google Scholar
Freus, Paweł. „Rzeźba w ekspozycji stałej Muzeum Diecezjalnego w Łomży – czas powstania, warsztaty, ikonografia, funkcja”. W: Katalog wystawy Muzeum Diecezjalnego w Łomży, redakcja Przemysław Gorek, Tomasz Grabowski, Karolina Zalewska, Anna Żurek, 96–112. Warszawa: Wydawnictwo Gorek Restauro, 2017.
Google Scholar
Grochowska, Irena. Stanisław Antoni Szczuka – jego działalność w ziemi wiskiej 1692–1710. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989.
Google Scholar
Karpowicz, Mariusz. Sztuka Warszawy drugiej połowy XVII wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
Google Scholar
Kondraciuk, Piotr. „Sztuka sakralna w zamojskim muzeum”. Zamojski Kwartalnik Kulturalny, nr 3–4 (1999): 25–29.
Google Scholar
Kozaczka, Marian. Poczet ordynatów Zamoyskich. Lublin: Norbertinum, 2004.
Google Scholar
Krajewski, Mirosław. Dobrzyński słownik biograficzny. Ludzie europejskiego regionu. Włocławek: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, 2002.
Google Scholar
Krasny, Piotr. „Ambona w kościele św. Mikołaja w Szczebrzeszynie. Przyczynek do recepcji wzorów berniniowskich w sztuce polskiej około roku 1700”. W: Między Wrocławiem a Lwowem. Sztuka na Śląsku, w Małopolsce i na Rusi Koronnej w czasach nowożytnych, redakcja Andrzej Betlej, Katarzyna Brzezina-Scheurerer, Piotr Oszczanowski, 239–249. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2011.
Google Scholar
Kupiec-Niedźwiedź, Anna, i Józef Niedźwiedź. Dzieje miejscowości gminy Komarów-Osada, powiat zamojski. Zamość–Komarów-Osada–Lublin: Drukarnia Akapit Sp. z o.o., 2020.
Google Scholar
Lorentz, Ewa. Dziedzictwo Franciszkanów Konwentualnych w Zamościu. Architektura – Sztuka – Historia. Zamość: Parafia Rzymskokatolicka pw. Zwiastowania NMP OO. Franciszkanów Konwentualnych, 2016.
Google Scholar
Malinowski, Kazimierz. Drewniany kościół z epoki baroku w Chłaniowie. Monografia. Chełm: Drukarnia Kresowa, 2006.
Google Scholar
Mühlpfordt, Herbert Meinhard. Königsberger Skulpturen und ihre Meister 1255–1945. Würzburg: Holzner Verlag, 1970.
Google Scholar
Neurdenburg, Elisabeth. De zeventiende eeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden: Hendrick de Keyser, Artus Quellinus, Rombout Verhulst en tijdgenooten. Amsterdam: J.M. Meulenhoff, 1948.
Google Scholar
Niedźwiedź, Ewa, Józef Niedźwiedź, i Józef Siudak. Dzieje miejscowości i gminy Skierbieszów, powiat zamojski. Skierbieszów–Zamość: Witryna Kresowa Zdzisław Kaźmierczuk, 2009.
Google Scholar
Ostrówka, Barbara. „Wyposażenie kościoła O.O. Franciszkanów. Próba rekonstrukcji”. Zamojski Kwartalnik Kulturalny, nr 1–2 (2000): 68–71.
Google Scholar
Pałubicki, Janusz. Artyści i rzemieślnicy artystyczni Gdańska, Prus Królewskich oraz Warmii epoki nowożytnej. Skorowidz kwerendalny. Gdańsk: Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2019.
Google Scholar
Le Pas De Sécheval, Anne. „Entre homage et trahison: le reception et l’adaptation du baldaquin de Saint-Pierre”. W: Le Bernin et l’Europe. Du baroque triomphant à l’âge romantique, redakcja Chantal Grell, Milovan Stanič, 375–390. Paris: Presses de l’Université Paris-Sorbonne, 2002.
Google Scholar
Paszenda, Jerzy. Budowle jezuickie w Polsce XVI–XVIII wieku, t. 2. Kraków: Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, Wydawnictwo WAM, 2000.
Google Scholar
Paszenda, Jerzy. Budowle jezuickie w Polsce XVI–XVIII wieku, t. 4. Kraków: Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, Wydawnictwo WAM, 2010.
Google Scholar
Paszenda, Jerzy. „Jezuici w Myszyńcu”. W: Dzieje parafii i kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej w Myszyńcu, redakcja Maria Przytocka, 59–78. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2009.
Google Scholar
Philippot, Paul, Denis Coekelberghs, Pierre Loze, i Dominique Vautier. L’architecture religieuse et la sculpture baroques dans les Pays-Bas méridionaux et la principauté de Liège 1600–1770. Spirmont-Bruxelles: Mardaga, Association du patrimoine artistique, 2003.
Google Scholar
Platowska-Sapetowa, Inga. „Rzeźba nowożytna w prywatnym mieście rezydencjonalnym. W kręgu fundacji sepulkralnych właścicieli Rzeszowa. Cz. 1”. W: Nic nad oryginał. Księga dedykowana pamięci Barbary Tondos i Jerzego Tura, redakcja Agnieszka Gronek, Joanna Daranowska-Łukaszewska, 537–554. Kraków‒Rzeszów: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2019.
Google Scholar
Popiołek, Bożena, i Urszula Kicińska. „Panie Zamoyskie: Anna Franciszka z Gnińskich, Teresa z Potockich i Urszula z Kalińskich – okruchy biografii w świetle korespondencji i aktów ostatniej woli”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 65, nr 1 (2017): 19–38.
Google Scholar
Poplatek, Janusz, i Jerzy Paszenda. Słownik jezuitów artystów. Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, 1972.
Google Scholar
Przytocka, Maria. „Ołtarze, obrazy i rzeźby w kościołach śniadowskich”. W: Ecclesia Smlodoviensis. Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Śniadowie, redakcja Maria Przytocka, 447–460. Śniadowo‒Łomża: Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Wydawnictwo Spes, 2018.
Google Scholar
Przytocka, Maria. „Ołtarze, rzeźby i obrazy w kościołach myszynieckich”. W: Dzieje parafii i kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej w Myszyńcu, redakcja Maria Przytocka, 147–154. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2009.
Google Scholar
Przytocka, Maria. „Zmiany w wyglądzie i wystroju kościołów w Śniadowie”. W: Ecclesia Smlodoviensis. Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Śniadowie, redakcja Maria Przytocka, 413–446. Śniadowo–Łomża: Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Wydawnictwo Spes, 2018.
Google Scholar
Rolska, Irena. „Fundacje sakralne wojewody wołyńskiego Seweryna Józefa Rzewuskiego (po 1694–1755)”. Artifex Novus 3 (2019): 76–95. https://doi.org/10.21697/an.7064 .
DOI: https://doi.org/10.21697/an.7064
Google Scholar
Rut, Michał. „Zbiory artystyczne pałacu Zamoyskich w Klemensowie w połowie XIX wieku”. W: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie. Materiały II sesji naukowej zorganizowanej w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 22‒24 maja 2002 roku, redakcja Róża Maliszewska, 113–138. Kozłówka: Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 2003.
Google Scholar
Rynkiewicz-Domino, Wiesława. „Sztuka, literatura, muzyka, teatr”. W: Historia Elbląga, t. 2, cz. 2: 1626–1772, redakcja Andrzej Groth, 177–220. Gdańsk: Marpress, 1997.
Google Scholar
Scholten, Frits. Sumptuous Memories. Studies in Seventeenth-Century Dutch Tomb Sculpture. Zwolle: Waanders Publishers, 2003.
Google Scholar
Sito, Jakub, i Michał Wardzyński. „Recepcja twórczości graficznej Jeana Lepautre’a Młodszego w sztuce sakralnej Rzeczypospolitej XVII i XVIII w.”. W: Francusko-polskie relacje artystyczne w epoce nowożytnej, redakcja Andrzej Pieńkos, Agnieszka Rosales-Rodriguez, 67–86. Warszawa: Neriton, 2010.
Google Scholar
Smed, Mette. „Vor Frelsers Kirke på Christianshavn: Til ære for Gud og Christian den Femte”. W: Synligt og usynligt. Studier tilegnede Otto Norn på hans 75 års fødselsdag den 13. december 1990, redakcja Hugo Johannsen, 201–215. København: Poul Kristensens Forlag, 1990.
Google Scholar
Szykuła-Żygawska, Agnieszka. Od Karola Burzyńskiego do Michała Wurtzera młodszego. Warsztat rzeźbiarski 2. poł. XVIII w. w Ordynacji Zamojskiej. Zamość–Lublin: Wydawnictwo Werset, 2012.
Google Scholar
Szykuła-Żygawska, Agnieszka. „Skarby kościoła w Chłaniowie. Część pierwsza”. Nestor. Czasopismo Artystyczne 6, nr 3 (2012): 35–39.
Google Scholar
Szykuła-Żygawska, Agnieszka. „Skarby kościoła w Chłaniowie. Część druga”. Nestor. Czasopismo Artystyczne 6, nr 4 (2012): 18–21.
Google Scholar
Szykuła-Żygawska, Agnieszka. Trzy zabytki architektury. Przewodnik. Łabunie: Biblioteka Publiczna Gminy Łabunie, 2024.
Google Scholar
Thorlacius-Ussing, Viggo. „Die Arbeiten der Künstlerfamilie Quellinus in den Herzogtümern und in Norddeutschland”. Nordelbingen. Beiträzur Heimatsforschung in Schleswig-Hollstein, Hamburg und Lübeck 6 (1927): 291–320.
Google Scholar
Tokarczuk, Roman A. Turobin. Dzieje miejscowości. Lublin: „Morpol”, 2002.
Google Scholar
Ulbrich, Anton. Geschichte der Bildhauerkunst in Ostpreußen vom Ausgang des 16. bis in die 2. Hälfte des 19. Jahrhunderts, t. 2: Vom Ende des 17. bis in die zweite Hälfte des 19. Jahrhunderts. Königsberg: Gräfe und Unzer Verlag, 1929.
Google Scholar
Wardzyńska, Katarzyna. „The Altars: High Altar 1699–1700, SS. Felicissima and Geneviève 1704, Holy Trinity and Blessed Sacrament 1720–1721, Johannes Söffrens and his Workshop, incl. Michael Bröse (Brösen) and Mathias Hankis”. W: Heart of the City. Church of the Holy Cross in Warsaw, redakcja Kazimierz Sztarbałło, Michał Wardzyński, 168–199. Warszawa: Mazowiecka Jednostka Wdrażania Programów Unijnych, 2011.
Google Scholar
Wardzyńska, Katarzyna. „Johannes Söffrens (1660–po 1721) – rzeźbiarz niderlandzki w Elblągu. Wstęp do monografii”. Porta Aurea. Rocznik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego 13 (2014): 136–159.
Google Scholar
Wardzyńska, Katarzyna. „Snycerstwo XVIII wieku na Ziemi Lubawskiej / Sculpture and Woodcarving in the former Land of Lubawa in the 18th Century”. W: Drewniane perły Ziemi Lubawskiej / Wooden Pearls of the Lubawa Region. Konserwacja drewnianych zabytków celem wzrostu atrakcyjności kulturowej regionu, redakcja Przemysław Gorek, Anna Żurek, 76–97. Warszawa: Wydawnictwo Gorek Restauro, 2020.
Google Scholar
Wardzyńska, Katarzyna, i Michał Wardzyński. „Söffrens (Sefrens, Seffrenz, Seffrents, Seffrentz, Severtsen, Sewrense, Soeffrens, Söffrentz, Saefrents, Sewrentz, Zephrens) Johann”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze – rzeźbiarze – graficy, t. 11, redakcja Urszula Makowska, 401–407. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2023.
Google Scholar
Wardzyński, Michał. „Flemish current in sculpture in the Polish-Lithuanian Commonwealth in High Baroque period (second half of the 17th and beginning of the 18th century). An introduction”. W: Art of the Southern Netherlands. Gdańsk and the Polish-Lithuanian Commonwealth, redakcja Jacek Tylicki, Jacek Żukowski, Agnieszka Żukowska, 155–177. Gdańsk: The Gdańsk Shakespeare Theatre, 2017.
Google Scholar
Wardzyński, Michał. „Kontynuacja «fabryki» i losy zbiorów pałacu w Wilanowie po śmierci króla. Nieznane wilanowskie archiwalia artystyczne z lat 1698–1720 w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego i Archiwum Warszawskiej Prowincji Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów w Zakroczymiu”. Studia Wilanowskie 28 (2021): 99–163.
Google Scholar
Wardzyński, Michał. Marmur i alabaster w rzeźbie i małej architekturze Rzeczypospolitej. Studium historyczno-materiałoznawcze przemian tradycji artystycznych od XVI do początku XVIII wieku. Warszawa: Fundacja „Hereditas”, 2015.
Google Scholar
Wardzyński, Michał. „Uczeń Polikleta znad Amstel w Wilanowie? O holenderskich korzeniach twórczości rzeźbiarskiej Stephana (?) Schwanera”. W: Ingenium et labor. Studia ofiarowane Profesorowi Antoniemu Ziembie z okazji 60. urodzin, redakcja Pior Borusowski, Agnieszka Rosales Rodríguez, Zuzanna Sarnecka, Joanna Sikorska, Aleksandra Sulikowska-Bełczowska, 263–270. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Muzeum Narodowe w Warszawie, 2020.
Google Scholar
Wardzyński, Michał. Wilhelm Bartsch i Franciszek Gruszewicz – dwaj zapomniani rzeźbiarze nadworni Jana III Sobieskiego w Warszawie. Dostęp 27 listopada 2024. https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/wilhelm-bartsch-i-franciszek-gruszewicz-dwaj-zapomniani-rzezbiarze-nadworni-jana-iii-sobieskiego-w-warszawie.
Google Scholar
Wardzyński, Michał. „Zamojski ołtarz Fabiana Möllera (1635–1637) – nowe spojrzenia na historię powstania i zagadnienia artystyczne”. W: Obrazy Domenica Tintoretta dla kanclerza Jana Zamoyskiego, redakcja Artur Badach, 31–50. Warszawa: Zamek Królewski w Warszawie ‒ Muzeum, 2017.
Google Scholar
Witkowski, Jacek. „Flamandzki rzeźbiarz w katedrze wrocławskiej”. W: Katedra wrocławska na przestrzeni tysiąclecia. Studia z historii architektury i sztuki, redakcja Romuald Kaczmarek, Dariusz Galewski, 199–211. Wrocław: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, Stowarzyszenie Historyków Sztuki. Oddział Wrocławski, 2014.
Google Scholar
Vlaardingerbroek, Pieter, i Koen Ottenheym. Adriaan Dortsman, 1635–1682. De ideale gracht. Zwolle: WBOOKS, 2013.
Google Scholar
Zajadacz-Hastenrath, Salome. Das Beichtgestühl der Antwerpener St. Pauluskirche und der Barockbeichtstuhl in den südlichen Niederlanden. Brüssel: Arcade Verlag, 1970.
Google Scholar
Authors
Michał Wardzyńskim.wardzynski@uw.edu.pl
Institute of Art History, University of Warsaw Poland
https://orcid.org/0000-0001-6517-443X
Michał Wardzyński PhD(habil.) is a historian of art, whose scholarly interests focus mainly on sculpture and small-scale architecture between the second half of the 16th century and the 18th century, especially issues of the function and role of material (archaeopetrography and Marble Studies), artistic geography and socio-economic context for the production of artworks. Other fields of his research are contacts linking the Commonwealth of Poland and Lithuania with both parts of the Netherlands and with German-speaking countries of Central Europe, as well as the artistic and cultural initiatives of ecclesiastical patrons, above all the religious orders and religious congregations in the Counterreformation period.
Statistics
Abstract views: 98PDF downloads: 66
License
Copyright (c) 2026 Michał Wardzyński
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
The author grants the publisher a royalty-free non-exclusive licence (CC BY 4.0) to use the article in Biuletyn Historii Sztuki, retains full copyright, and agrees to identify the work as first having been published in Biuletyn Historii Sztuki should it be published or used again (download licence agreement). The journal is published under the CC BY 4.0 licence. By submitting an article, the author agrees to make it available under this licence.
In issues from 1(2019) to 4(2022) all articles were published under the CC BY-NC-ND 4.0 licence. During this period the authors granted the publisher a royalty-free non-exclusive licence (CC BY-ND 4.0) to use their article in Biuletyn Historii Sztuki, retained full copyright, and agreed to identify the work as first having been published in our journal should it be published or used again.
