Relikty barokowego wystroju z kościoła Franciszkanów konwentualnych w Zamościu. Rzecz o zakupach dzieł flamizującego nurtu rzeźby gdańskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

artykuł recenzowany

Michał Wardzyński

m.wardzynski@uw.edu.pl
Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego (Polska)
https://orcid.org/0000-0001-6517-443X

Abstrakt

Artykuł przedstawia analizę źródeł i odkryć inwentaryzacyjnych dotyczących barokowych snycerskich reliktów rzeźbiarskich i architektoniczno-ornamentalnych pozostałych z ołtarza głównego i ambony z kościoła Franciszkanów konwentualnych w Zamościu. Te elementy wyposażenia świątyni zamówiła w 1725 r. w Gdańsku ówczesna para ordynatów – Michał Zdzisław Saryusz i Katarzyna z Wiśniowieckich Zamoyscy. W wyniku kasaty klasztoru w 1819 r. oraz rozbiórki nastawy i kazalnicy w 1820 r. omawiane obiekty (tj. elementy architektoniczne, figury i ornamenty) zostały przeniesione – najpóźniej do 1839 r. – do kilku kościołów rzymskokatolickich na obszarze dawnej Ordynacji Zamojskiej. Były to świątynie w Szczebrzeszynie, Wielączy, Chłaniowie, Turobinie i Górecku Kościelnym. Dwie figurki aniołków, które trafiły do Turobina, przeniesiono następnie do Muzeum Archidiecezjalnego w Lublinie. W artykule zaprezentowano ogólną rekonstrukcję obu obiektów oraz analizę porównawczą reliktów rzeźbiarskich z dziełami współczesnej rzeźby w Antwerpii i Amsterdamie, a także wykazano ścisłe związki ich domniemanego autora – snycerza cechowego Johanna Eichla I z Gdańska – z klasycyzującym nurtem w barokowej rzeźbie z Niderlandów Hiszpańskich i Republiki Zjednoczonych Prowincji Niderlandów Północnych.



Słowa kluczowe:

Gdańsk, Zamość, Szczebrzeszyn, Chłaniów, Górecko Kościelne, Turobin, Wielącza, Skierbieszów, Lublin, Niderlandy Hiszpańskie, Republika Zjednoczonych Siedmiu Prowincji Niderlandów Północnych, franciszkanie konwentualni, barok flamandzko-holenderski, mała architektura, ołtarz, ambona, rzeźba, kasaty zakonów, geografia artystyczna

Ackermann, Felix. Die Altäre des Gian Lorenzo Bernini. Das barocke Altarensemble im Spannungsfeld zwischen Tradition und Innovation. Petersberg: Michael Imhof Verlag, 2007.
  Google Scholar

Archemczyk, Stanisław. „Działyński Tomasz”. W: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1, redakcja Stanisław Gierszewski, 374–375. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1992.
  Google Scholar

Betlejewska, Czesława. Meble gdańskie od XVI do XIX wieku. Warszawa–Gdańsk: DiG, Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2001.
  Google Scholar

Błachut, Adam J. Słownik artystów reformackich w Polsce. Warszawa: Neriton, 2006.
  Google Scholar

Czaplewski, Paweł. Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich (1454–1772). Toruń: Nakładem Towarzystwa Naukowego, Zasiłkiem Kasy im. Mianowskiego, 1921.
  Google Scholar

Czyż, Anna S. Fundacje artystyczne rodziny Paców: Stefana, Krzysztofa Zygmunta i Mikołaja Stefana. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2016.
  Google Scholar

Dygdała, Jerzy. „Czapski Jan Ansgary”. W: Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1, red. Stanisław Gierszewski, 252–253. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1992.
  Google Scholar

Dziura, Krzysztof, i Piotr Dołba. 600 lat parafii Wielącza. 1424–2024. Wielącza: Trio z Roztocza, 2023.
  Google Scholar

Fischer, Pieter M. Ignatius en Jan van Logteren. Beeldhouwers en stuckunstenaars in het Amsterdam van de 18de eeuw. Alphen aan den Rijn: Canaletto/Repro-Holland, 2005.
  Google Scholar

Frère, Wendy. „A Quellinus in Scandinavia: Thomas Quellinus (1661–1709) and his artistic Production in Denmark”. W: The Migration of Artists and Architects in Central and Nothern Europe 1560–1900, redakcja Anna Ancāne, 74–91. Riga: Latvijas Mākslas akadēmija, 2022.
  Google Scholar

Freus, Paweł. „Rzeźba w ekspozycji stałej Muzeum Diecezjalnego w Łomży – czas powstania, warsztaty, ikonografia, funkcja”. W: Katalog wystawy Muzeum Diecezjalnego w Łomży, redakcja Przemysław Gorek, Tomasz Grabowski, Karolina Zalewska, Anna Żurek, 96–112. Warszawa: Wydawnictwo Gorek Restauro, 2017.
  Google Scholar

Grochowska, Irena. Stanisław Antoni Szczuka – jego działalność w ziemi wiskiej 1692–1710. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989.
  Google Scholar

Karpowicz, Mariusz. Sztuka Warszawy drugiej połowy XVII wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
  Google Scholar

Kondraciuk, Piotr. „Sztuka sakralna w zamojskim muzeum”. Zamojski Kwartalnik Kulturalny, nr 3–4 (1999): 25–29.
  Google Scholar

Kozaczka, Marian. Poczet ordynatów Zamoyskich. Lublin: Norbertinum, 2004.
  Google Scholar

Krajewski, Mirosław. Dobrzyński słownik biograficzny. Ludzie europejskiego regionu. Włocławek: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, 2002.
  Google Scholar

Krasny, Piotr. „Ambona w kościele św. Mikołaja w Szczebrzeszynie. Przyczynek do recepcji wzorów berniniowskich w sztuce polskiej około roku 1700”. W: Między Wrocławiem a Lwowem. Sztuka na Śląsku, w Małopolsce i na Rusi Koronnej w czasach nowożytnych, redakcja Andrzej Betlej, Katarzyna Brzezina-Scheurerer, Piotr Oszczanowski, 239–249. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2011.
  Google Scholar

Kupiec-Niedźwiedź, Anna, i Józef Niedźwiedź. Dzieje miejscowości gminy Komarów-Osada, powiat zamojski. Zamość–Komarów-Osada–Lublin: Drukarnia Akapit Sp. z o.o., 2020.
  Google Scholar

Lorentz, Ewa. Dziedzictwo Franciszkanów Konwentualnych w Zamościu. Architektura – Sztuka – Historia. Zamość: Parafia Rzymskokatolicka pw. Zwiastowania NMP OO. Franciszkanów Konwentualnych, 2016.
  Google Scholar

Malinowski, Kazimierz. Drewniany kościół z epoki baroku w Chłaniowie. Monografia. Chełm: Drukarnia Kresowa, 2006.
  Google Scholar

Mühlpfordt, Herbert Meinhard. Königsberger Skulpturen und ihre Meister 1255–1945. Würzburg: Holzner Verlag, 1970.
  Google Scholar

Neurdenburg, Elisabeth. De zeventiende eeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden: Hendrick de Keyser, Artus Quellinus, Rombout Verhulst en tijdgenooten. Amsterdam: J.M. Meulenhoff, 1948.
  Google Scholar

Niedźwiedź, Ewa, Józef Niedźwiedź, i Józef Siudak. Dzieje miejscowości i gminy Skierbieszów, powiat zamojski. Skierbieszów–Zamość: Witryna Kresowa Zdzisław Kaźmierczuk, 2009.
  Google Scholar

Ostrówka, Barbara. „Wyposażenie kościoła O.O. Franciszkanów. Próba rekonstrukcji”. Zamojski Kwartalnik Kulturalny, nr 1–2 (2000): 68–71.
  Google Scholar

Pałubicki, Janusz. Artyści i rzemieślnicy artystyczni Gdańska, Prus Królewskich oraz Warmii epoki nowożytnej. Skorowidz kwerendalny. Gdańsk: Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2019.
  Google Scholar

Le Pas De Sécheval, Anne. „Entre homage et trahison: le reception et l’adaptation du baldaquin de Saint-Pierre”. W: Le Bernin et l’Europe. Du baroque triomphant à l’âge romantique, redakcja Chantal Grell, Milovan Stanič, 375–390. Paris: Presses de l’Université Paris-Sorbonne, 2002.
  Google Scholar

Paszenda, Jerzy. Budowle jezuickie w Polsce XVI–XVIII wieku, t. 2. Kraków: Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, Wydawnictwo WAM, 2000.
  Google Scholar

Paszenda, Jerzy. Budowle jezuickie w Polsce XVI–XVIII wieku, t. 4. Kraków: Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, Wydawnictwo WAM, 2010.
  Google Scholar

Paszenda, Jerzy. „Jezuici w Myszyńcu”. W: Dzieje parafii i kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej w Myszyńcu, redakcja Maria Przytocka, 59–78. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2009.
  Google Scholar

Philippot, Paul, Denis Coekelberghs, Pierre Loze, i Dominique Vautier. L’architecture religieuse et la sculpture baroques dans les Pays-Bas méridionaux et la principauté de Liège 1600–1770. Spirmont-Bruxelles: Mardaga, Association du patrimoine artistique, 2003.
  Google Scholar

Platowska-Sapetowa, Inga. „Rzeźba nowożytna w prywatnym mieście rezydencjonalnym. W kręgu fundacji sepulkralnych właścicieli Rzeszowa. Cz. 1”. W: Nic nad oryginał. Księga dedykowana pamięci Barbary Tondos i Jerzego Tura, redakcja Agnieszka Gronek, Joanna Daranowska-Łukaszewska, 537–554. Kraków‒Rzeszów: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2019.
  Google Scholar

Popiołek, Bożena, i Urszula Kicińska. „Panie Zamoyskie: Anna Franciszka z Gnińskich, Teresa z Potockich i Urszula z Kalińskich – okruchy biografii w świetle korespondencji i aktów ostatniej woli”. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 65, nr 1 (2017): 19–38.
  Google Scholar

Poplatek, Janusz, i Jerzy Paszenda. Słownik jezuitów artystów. Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, 1972.
  Google Scholar

Przytocka, Maria. „Ołtarze, obrazy i rzeźby w kościołach śniadowskich”. W: Ecclesia Smlodoviensis. Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Śniadowie, redakcja Maria Przytocka, 447–460. Śniadowo‒Łomża: Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Wydawnictwo Spes, 2018.
  Google Scholar

Przytocka, Maria. „Ołtarze, rzeźby i obrazy w kościołach myszynieckich”. W: Dzieje parafii i kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej w Myszyńcu, redakcja Maria Przytocka, 147–154. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, 2009.
  Google Scholar

Przytocka, Maria. „Zmiany w wyglądzie i wystroju kościołów w Śniadowie”. W: Ecclesia Smlodoviensis. Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Śniadowie, redakcja Maria Przytocka, 413–446. Śniadowo–Łomża: Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Wydawnictwo Spes, 2018.
  Google Scholar

Rolska, Irena. „Fundacje sakralne wojewody wołyńskiego Seweryna Józefa Rzewuskiego (po 1694–1755)”. Artifex Novus 3 (2019): 76–95. https://doi.org/10.21697/an.7064 .
DOI: https://doi.org/10.21697/an.7064   Google Scholar

Rut, Michał. „Zbiory artystyczne pałacu Zamoyskich w Klemensowie w połowie XIX wieku”. W: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie. Materiały II sesji naukowej zorganizowanej w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 22‒24 maja 2002 roku, redakcja Róża Maliszewska, 113–138. Kozłówka: Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 2003.
  Google Scholar

Rynkiewicz-Domino, Wiesława. „Sztuka, literatura, muzyka, teatr”. W: Historia Elbląga, t. 2, cz. 2: 1626–1772, redakcja Andrzej Groth, 177–220. Gdańsk: Marpress, 1997.
  Google Scholar

Scholten, Frits. Sumptuous Memories. Studies in Seventeenth-Century Dutch Tomb Sculpture. Zwolle: Waanders Publishers, 2003.
  Google Scholar

Sito, Jakub, i Michał Wardzyński. „Recepcja twórczości graficznej Jeana Lepautre’a Młodszego w sztuce sakralnej Rzeczypospolitej XVII i XVIII w.”. W: Francusko-polskie relacje artystyczne w epoce nowożytnej, redakcja Andrzej Pieńkos, Agnieszka Rosales-Rodriguez, 67–86. Warszawa: Neriton, 2010.
  Google Scholar

Smed, Mette. „Vor Frelsers Kirke på Christianshavn: Til ære for Gud og Christian den Femte”. W: Synligt og usynligt. Studier tilegnede Otto Norn på hans 75 års fødselsdag den 13. december 1990, redakcja Hugo Johannsen, 201–215. København: Poul Kristensens Forlag, 1990.
  Google Scholar

Szykuła-Żygawska, Agnieszka. Od Karola Burzyńskiego do Michała Wurtzera młodszego. Warsztat rzeźbiarski 2. poł. XVIII w. w Ordynacji Zamojskiej. Zamość–Lublin: Wydawnictwo Werset, 2012.
  Google Scholar

Szykuła-Żygawska, Agnieszka. „Skarby kościoła w Chłaniowie. Część pierwsza”. Nestor. Czasopismo Artystyczne 6, nr 3 (2012): 35–39.
  Google Scholar

Szykuła-Żygawska, Agnieszka. „Skarby kościoła w Chłaniowie. Część druga”. Nestor. Czasopismo Artystyczne 6, nr 4 (2012): 18–21.
  Google Scholar

Szykuła-Żygawska, Agnieszka. Trzy zabytki architektury. Przewodnik. Łabunie: Biblioteka Publiczna Gminy Łabunie, 2024.
  Google Scholar

Thorlacius-Ussing, Viggo. „Die Arbeiten der Künstlerfamilie Quellinus in den Herzogtümern und in Norddeutschland”. Nordelbingen. Beiträzur Heimatsforschung in Schleswig-Hollstein, Hamburg und Lübeck 6 (1927): 291–320.
  Google Scholar

Tokarczuk, Roman A. Turobin. Dzieje miejscowości. Lublin: „Morpol”, 2002.
  Google Scholar

Ulbrich, Anton. Geschichte der Bildhauerkunst in Ostpreußen vom Ausgang des 16. bis in die 2. Hälfte des 19. Jahrhunderts, t. 2: Vom Ende des 17. bis in die zweite Hälfte des 19. Jahrhunderts. Königsberg: Gräfe und Unzer Verlag, 1929.
  Google Scholar

Wardzyńska, Katarzyna. „The Altars: High Altar 1699–1700, SS. Felicissima and Geneviève 1704, Holy Trinity and Blessed Sacrament 1720–1721, Johannes Söffrens and his Workshop, incl. Michael Bröse (Brösen) and Mathias Hankis”. W: Heart of the City. Church of the Holy Cross in Warsaw, redakcja Kazimierz Sztarbałło, Michał Wardzyński, 168–199. Warszawa: Mazowiecka Jednostka Wdrażania Programów Unijnych, 2011.
  Google Scholar

Wardzyńska, Katarzyna. „Johannes Söffrens (1660–po 1721) – rzeźbiarz niderlandzki w Elblągu. Wstęp do monografii”. Porta Aurea. Rocznik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego 13 (2014): 136–159.
  Google Scholar

Wardzyńska, Katarzyna. „Snycerstwo XVIII wieku na Ziemi Lubawskiej / Sculpture and Woodcarving in the former Land of Lubawa in the 18th Century”. W: Drewniane perły Ziemi Lubawskiej / Wooden Pearls of the Lubawa Region. Konserwacja drewnianych zabytków celem wzrostu atrakcyjności kulturowej regionu, redakcja Przemysław Gorek, Anna Żurek, 76–97. Warszawa: Wydawnictwo Gorek Restauro, 2020.
  Google Scholar

Wardzyńska, Katarzyna, i Michał Wardzyński. „Söffrens (Sefrens, Seffrenz, Seffrents, Seffrentz, Severtsen, Sewrense, Soeffrens, Söffrentz, Saefrents, Sewrentz, Zephrens) Johann”. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze – rzeźbiarze – graficy, t. 11, redakcja Urszula Makowska, 401–407. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2023.
  Google Scholar

Wardzyński, Michał. „Flemish current in sculpture in the Polish-Lithuanian Commonwealth in High Baroque period (second half of the 17th and beginning of the 18th century). An introduction”. W: Art of the Southern Netherlands. Gdańsk and the Polish-Lithuanian Commonwealth, redakcja Jacek Tylicki, Jacek Żukowski, Agnieszka Żukowska, 155–177. Gdańsk: The Gdańsk Shakespeare Theatre, 2017.
  Google Scholar

Wardzyński, Michał. „Kontynuacja «fabryki» i losy zbiorów pałacu w Wilanowie po śmierci króla. Nieznane wilanowskie archiwalia artystyczne z lat 1698–1720 w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego i Archiwum Warszawskiej Prowincji Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów w Zakroczymiu”. Studia Wilanowskie 28 (2021): 99–163.
  Google Scholar

Wardzyński, Michał. Marmur i alabaster w rzeźbie i małej architekturze Rzeczypospolitej. Studium historyczno-materiałoznawcze przemian tradycji artystycznych od XVI do początku XVIII wieku. Warszawa: Fundacja „Hereditas”, 2015.
  Google Scholar

Wardzyński, Michał. „Uczeń Polikleta znad Amstel w Wilanowie? O holenderskich korzeniach twórczości rzeźbiarskiej Stephana (?) Schwanera”. W: Ingenium et labor. Studia ofiarowane Profesorowi Antoniemu Ziembie z okazji 60. urodzin, redakcja Pior Borusowski, Agnieszka Rosales Rodríguez, Zuzanna Sarnecka, Joanna Sikorska, Aleksandra Sulikowska-Bełczowska, 263–270. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Muzeum Narodowe w Warszawie, 2020.
  Google Scholar

Wardzyński, Michał. Wilhelm Bartsch i Franciszek Gruszewicz – dwaj zapomniani rzeźbiarze nadworni Jana III Sobieskiego w Warszawie. Dostęp 27 listopada 2024. https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/wilhelm-bartsch-i-franciszek-gruszewicz-dwaj-zapomniani-rzezbiarze-nadworni-jana-iii-sobieskiego-w-warszawie.
  Google Scholar

Wardzyński, Michał. „Zamojski ołtarz Fabiana Möllera (1635–1637) – nowe spojrzenia na historię powstania i zagadnienia artystyczne”. W: Obrazy Domenica Tintoretta dla kanclerza Jana Zamoyskiego, redakcja Artur Badach, 31–50. Warszawa: Zamek Królewski w Warszawie ‒ Muzeum, 2017.
  Google Scholar

Witkowski, Jacek. „Flamandzki rzeźbiarz w katedrze wrocławskiej”. W: Katedra wrocławska na przestrzeni tysiąclecia. Studia z historii architektury i sztuki, redakcja Romuald Kaczmarek, Dariusz Galewski, 199–211. Wrocław: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, Stowarzyszenie Historyków Sztuki. Oddział Wrocławski, 2014.
  Google Scholar

Vlaardingerbroek, Pieter, i Koen Ottenheym. Adriaan Dortsman, 1635–1682. De ideale gracht. Zwolle: WBOOKS, 2013.
  Google Scholar

Zajadacz-Hastenrath, Salome. Das Beichtgestühl der Antwerpener St. Pauluskirche und der Barockbeichtstuhl in den südlichen Niederlanden. Brüssel: Arcade Verlag, 1970.
  Google Scholar

Pobierz


Opublikowane
2026-07-17

Cited By / Share

Wardzyński, M. (2026). Relikty barokowego wystroju z kościoła Franciszkanów konwentualnych w Zamościu. Rzecz o zakupach dzieł flamizującego nurtu rzeźby gdańskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów . Biuletyn Historii Sztuki, 88(2), 27–64. https://doi.org/10.36744/bhs.4383

Autorzy

Michał Wardzyński 
m.wardzynski@uw.edu.pl
Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego Polska
https://orcid.org/0000-0001-6517-443X

Dr hab. Michał Wardzyński – historyk sztuki, zajmuje się głównie rzeźbą i małą architekturą 2. połowy XVI do XVIII w., w szczególności problematyką funkcji i roli materiału (archeopetrografia i marble studies), geografią artystyczną oraz ekonomiczno-socjologicznym kontekstem powstawania dzieł. Innymi polami zainteresowań badacza są kontakty między Rzeczpospolitą i obiema częściami Niderlandów oraz niemieckojęzycznymi krajami Europy Środkowej, a także inicjatywy kulturalno-artystyczne mecenasów kościelnych, przede wszystkim zakonów i zgromadzeń doby kontrreformacji.



Statystyki

Abstract views: 98
PDF downloads: 66


Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Michał Wardzyński

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Autor bądź autorka udziela wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowuje nieograniczone prawa autorskie i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu (umowa licencyjna do pobrania). Czasopismo jest wydawane na licencji CC BY 4.0. Zgłaszając artykuł do publikacji, autor bądź autorka wyraża zgodę na jego udostępnianie na tej licencji.

W numerach od 1/2019 do 4/2022 wszystkie artykuły były publikowane na licencji CC BY-NC-ND 4.0. W tym okresie autorzy i autorki udzielali(-ły) wydawcy niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w „Biuletynie Historii Sztuki”, zachowywali(-ły) nieograniczone prawa autorskie i zobowiązywali(-ły) się do podawania miejsca pierwodruku przy ponownym wykorzystaniu artykułu.