«Nowy Donkiszot» albo Pornografia nowoczesności: O zapomnianym dramacie Jerzego Żuławskiego


Abstrakt

Artykuł jest próbą interpretacji Nowego Donkiszota Jerzego Żuławskiego, nieukończonego dramatu, który nigdy nie był przedmiotem badań. Na płaszczyźnie formalnej utwór stanowi najodważniejszy być może eksperyment Żuławskiego jako dramatopisarza, lokujący się w sąsiedztwie projektów teatralnych Stanisława Wyspiańskiego i Tadeusza Micińskiego. Ale Nowy Donkiszot to przede wszystkim arcyciekawy sąd epoki nad nowoczesnością, który przez reinterpretację obecnej w literaturze polskiej figury błędnego rycerza, a także w dialogu z Weselem Wyspiańskiego, diagnozuje impotencję współczesnej Żuławskiemu inteligencji w obliczu rewolucji 1905 i obnaża usypiający charakter rodzącego się przemysłu kulturalnego. Nowoczesny Don Kichot przechodzi w dramacie ewolucję od idealisty, utopijnego fantasty i rewolucyjnego bojownika, poprzez poszukiwacza szczęścia w iluzji i rolę „hamletycznego” hedonisty, aż po krytycznego pornografa nowoczesności. Kod pornograficzny, podniesiony do rangi zasady konstrukcyjnej dramatu, stanowi literacką strategię pozwalającą dramatopisarzowi krytycznie prześwietlić rzeczywistość, której metonimią uczynił rzymski lokal rozrywkowy.


Słowa kluczowe

Jerzy Żuławski; Don Kichot; Cervantes; rewolucja 1905; modernizm; wstyd; pornografia; nowoczesność

Adorno, T. W. (1999). Minima moralia: Refleksje z poharatanego życia (M. Łukasiewicz, tłum.). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Adorno, T.W. (2019). Przemysł kulturalny. Wybrane eseje o kulturze masowej (M. Bucholc, tłum.). Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

Agamben, G. (2018). Idea prozy (E. Górniak Morgan, tłum.). Warszawa: Fundacja Augusta Hrabiego Cieszkowskiego.

Badiou, A. (2015). Manifesty dla filozofii (A. Wasilewski, tłum.). Warszawa: PWN.

Benjamin, W. (2011). Twórca jako wytwórca (H. Orłowski, & J. Sikorski, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo KR.

Benjamin, W. (2012). Konstelacje. Wybór tekstów (A. Lipszyc, & A. Wołkowicz, tłum.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Benjamin, W. (2013). Źródło dramatu żałobnego w Niemczech (A. Kopacki, tłum.). Kraków: Sic!

Berent, W. (1974). Ozimina. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Charchalis, W., & Żychliński, A. (red.). (2016). Wieczna krucjata: Szkice o „Don Kichocie”. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Berman, M. (2016). Wszystko, co stałe, rozpływa się w powietrzu: Rzecz o doświadczeniu nowoczesności (M. Szuster, tłum.). Kraków: Universitas.

De Martino, E. (1971). Ziemia zgryzoty (W. Marucha, tłum.). Warszawa: Książka i Wiedza.

Eco, U. (2003). O literaturze (J. Ugniewska, & A. Wasilewska, tłum.). Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza SA.

Horkheimer, M., & Adorno T. W. (1994). Dialektyka oświecenia (M. Łukasiewicz, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Ibsen, H. (1985). Dom Lalki (Nora) (J. Frühling, tłum.). Warszawa: PIW.

Latawiec, K., Stachura-Lupa, R., & Waligóra, J. (red.). (2009). Dramat w historii: Historia w dramacie. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego Kraków.

Łoch, E., & Trześniowski, D. (red.). (2011). Zasługi Jerzego Żuławskiego i jego rodu dla literatury i kultury polskiej XIX i XX wieku. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Matuszewski, I. (1898). Don Kichot i Robinson: Słów kilka w obronie szlachetnego rycerza z La Manchy. Tygodnik Ilustrowany, 48, 938–939.

Miciński, T. (1996). Utwory dramatyczne. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Mitosek, Z. (2004). Opowiadanie w perspektywie badań porównawczych. Kraków: Universitas.

Paczoska, E., Poniatowska, I., & Chmurski, M. (red.). (2017). Problemy literatury i kultury modernizmu w Europie Środkowo-Wschodniej (1867-1918). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Podraza-Kwiatkowska, M. (1985). Somnambulicy – dekadenci – herosi. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Podraza-Kwiatkowska, M. (1992). Literatura Młodej Polski. Warszawa: PWN.

Prus, B. (1898). Kronika tygodniowa. Kurier Codzienny, 314, 2–3.

Prus, B. (1898). Kronika tygodniowa. Kurier Codzienny, 335, 2–3.

Sadlik, M. (2016). Słów kilka w obronie szlachetnego rycerza z La Manchy – Don Kichot w wyobrażeniach młodopolan. Acta Universitas Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 33(3), 243–254. https://doi.org/10.18778/1505-9057.33.13

Stępnik, K. (1992), Metafory rewolucji w literaturze polskiej lat 1905–1914. Pamiętnik Literacki, 83(2), 59–82.

Stępnik, K., & Gabryś, M. (2005). Rewolucja lat 1905–1907: Literatura – Publicystyka – Ikonografia. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Straszewicz, L. (1898). Dwa typy – dwie idee. Kraj, 43, 5–9.

Tomkowski, J. (1987), Robinson Kruzoe, Don Kichot i tłum. Pamiętnik Literacki, 78(3), 57–75.

Turgieniew, I. (1884). Hamlet i Don Kichot: Studium Iwana Turgieniewa. Echo Muzyczne i Teatralne, 26, 28, 30, 32, 34, 36.

Wyspiański, S. (1984). Wesele. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Żuławski, J. (1910). Bajka o człowieku szczęśliwym: Nowe opowiadania. Warszawa: E. Wende.

Żuławski, J. (1910). Miasta umarłe. Warszawa: Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda.

Żuławski, J. (1914). Kuszenie szatana: Opowiadania prozą. Lwów: H. Altenberg.

Żuławski, J. (1921). Nowy Donkiszot I: Człowiek z jaguarem. Nowy Przegląd Literatury i Sztuki. 2(4), 80–125.

Żuławski, J. (1921). Nowy Donkiszot II: Ślepa królewna. Nowy Przegląd Literatury i Sztuki. 2(5), 233–258.

Żuławski, J. (1960). Eseje. Warszawa: PIW.

Żuławski, J. (2016). Z domu. Warszawa: PIW.

Pobierz

Opublikowane : 2020-05-12


Dudek, M. (2020) „«Nowy Donkiszot» albo Pornografia nowoczesności: O zapomnianym dramacie Jerzego Żuławskiego”, Pamiętnik Teatralny, 69(1), s. 163-184. doi: 10.36744/pt.135.

Michał Dudek 
Uniwersytet Warszawski  Polska
https://orcid.org/0000-0003-4380-161X

Doktorant w Instytucie Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Przygotowuje monografię poświęconą twórczości Jerzego Żuławskiego pod kierunkiem dr hab. Urszuli Kowalczuk. Bada obszary pogranicza i interferencji literatury, filozofii i teologii. Zajmuje się przede wszystkim literaturą i kulturą przełomu XIX i XX wieku, zwłaszcza pismami Tadeusza Micińskiego i Jerzego Żuławskiego, a także współczesną filozofią kontynentalną.





Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym" i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w "Pamiętniku Teatralnym" należy wyraźnie to zaznaczyć.