Don Kichot i antropozofia: O tym, jak aktor Michaił Czechow pragnął zagrać rolę Rycerza Smętnego Oblicza i dlaczego roli tej nie zagrał


Abstrakt

Michaił Czechow pozostawił kilka świadectw pracy nad rolą Don Kichota, najbardziej znane są Rozmyślania o Don Kichocie  (1926) i Dziennik o Kichocie (1928). Do premiery spektaklu w teatrze MChAT Drugi nigdy nie doszło, a Czechow roli tej nie zagrał ani w Rosji, ani na emigracji. W artykule podjęto próbę rozszyfrowania uwag aktora o postaci rycerza w kontekście antropozofii, która w tym okresie była dla niego inspiracją zarówno w pracy nad rolą, jak i własnym rozwoju duchowym. Sięgnięcie do dokumentów, w tym do stenogramów dyskusji wokół planowanej inscenizacji oraz do korespondencji aktora z jedną z autorek pierwszej adaptacji powieści - Nadieżdą Pawłowicz, pozwoliło wnikąć w paradoksalne na pierwszy rzut oka postrzeganie postaci rycerza przez aktora. Czechow widział w nim postać "lucyferyczną" i krytycznie oceniał jego idealizm. Zestawienie poglądów aktora z opiniami działaczy bolszewickich tłumaczy, dlaczego przychylał się do narzucanej przez cenzurę interpretacji powieści Cervantesa, a jednocześnie odsłania prawdziwe motywy jego własnej interpretacji. Przyczyną niepowodzenia w zmaganiu się z rolą Kichota była nieprzystawalność wizji aktora do powieści Cervantesa, co uniemożliwiło stworzenie zadowalającej adaptacji dzieła. Zarazem pracę nad rolą Kichota można potraktować jako etap w rozwoju Czechowa, zainspirowanego naukami Rudolfa Steinera.


Słowa kluczowe

Michał Czechow; Don Kichot; antropozofia; Rudolf Steiner; Nadieżda Pawłowicz

Bely, A. (2016). Rakurs k dnevniku. W: A. Yu. Galushkin, Shch. A. Korostelev, M. L. Spivak, A. V. Lavrov, & J. Malmstad (eds.), Literaturnoe nasledstvo (Vol. 105, pp. 329-653). Moskva: Nauka.

Autant-Mathieu, M. Ch. (2009). Don Quichotte, le Roi Lear, ou les rôles rêvés d'un théâtre impossible. In M.-Ch. Autant-Mathieu (ed.), Mikhaïl Tchekhov: De Moscou à Hollywood: Du théâtre au cinéma (pp. 169-184). Montpellier: L'Entretemps éditions.

Chekhov, M. A. (1995). Literaturnoe nasledie (Vol. 1-2). Moskva: Iskusstvo.

Czechow, M. A. (1995). O technice aktora (M. Sołek, tłum., oprac.). Kraków: Akasza.

Goncharova, E. I. (ed.). (2018). Skromnaya uchenica i velikii posvyashchonnyi: pisma N. A. Pavlovich k Andreiu Belomu. Russkaya literatura, 4, 132-150.

Gromov, V. A. (1970). Mikhail Chekhov. Moskva: Iskusstvo.

Iz protokola zasedanya khudozhestvennogo sovieta MKhAT 2-go o proizvodstvennom planie teatra (1928). W: A. Ya. Trabskii (ed.), Sovietskii teatr: Dokumenty i materialy: Russkii sovietskii teatr 1926-1932 (Vol. 1, pp. 199-204). Leningrad: Iskusstvo.

Lekcyi Rudolfa Steinera o dramaticheskom iskusstve v izlozhenii Mikhaila Chekhova: Pisma k V. A. Gromovu (2000). W: V. V. Ivanov (ed.), Mnemozina: Dokumenty i fakty iz istorii otechestvennogo teatra XX veka (ss. 82-142). Moskva: Editorial URSS.

Oboleńska, D., & Prokopiuk J. (n.d.). Antropozofia. W: Internetowy Leksykon Polskiego Ezoteryzmu. www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/127

Oboleńska, D. (2009). Put' k posvjashheniju: Antroposofskie motivy v romanah Andreja Belogo. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Ormińska, J. (2006). Mihail Chekhov – antroposof: Pis'ma Viktoru Gromovu. W: E. Biernat, & M. Rzeczycka (red.), Światło i ciemność: Motywy ezoteryczne w kulturze rosyjskiej początku XX wieku (Vol. 2, s. 89-112). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Osińska, K. (2016). Don Kichot w sporach światopoglądowych Rosjan (od połowy XIX wieku do lat 30. wieku XX). W: W. Charchalis, & A. Żychliński (red.), Wieczna krucjata: Szkice o Don Kichocie (s. 79-109). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.

Osińska, K. (2019). Michaił Czechow w pracy nad rolą Don Kichota. W: K. Suszczyński (red.), Technika aktorska Michaiła Czechowa w historii, teorii, praktyce: Vademecum (s. 25-38). Białystok: Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, Filia w Białymstoku. https://atb.edu.pl/wp-content/uploads/2020/01/czechow1.pdf

Nikitin, A. L. (1997). Strannik v mirakh (Pavel Antonovich Arenskii. 1887-1941). Delphis: Kulturno-prosvetitelnyi zhurnal, 12(4). www.delphis.ru/journal/article/strannik-v-mirakh

Pavlovich, N. (1997). Nevod pamyati. Chelovek, 1, 154-155.

Prokopiuk, J. (2000). Ścieżki wtajemniczenia: Gnosis aeterna. Warszawa: tCHu.

Rzeczycka, M. (2010). Wtajemniczenie: Ezoteryczna proza rosyjska końca XIX i początku XX wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego

Shipovskaya, E. A. (1988). Ispoved' Rytsaria Sveta: Vospominania. Moskva: Intergraph Servis. https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=8953

Skorokhod, N. (2011). Rytsari Don Kikhota: Cervantes v interpretatsii. Iskusstvo kino, 11. www.old.kinoart.ru/archive/2009/11/n11-article21

Soloveva, I. (2016). Pervaya studya - Vtoroy MKhAT: Iz praktiki teatralnykh idey XX veka. Moskva: Novoe Literaturnoe Obozrenie.

Soloveva, I. N., Smelanskii, A. M., & Egoshina, O. V. (eds.). (2010). MKhAT Vtoroy: Opyt vosstanovlenia biografii. Moskva: Moskovskii khudozhestvennyi teatr.

Steiner, R. (2000). Droga do wtajemniczenia (J. Prokopiuk, oprac., J. Prokopiuk, & T. Mizerkiewicz, tłum.). Poznań: Rebis.

Pobierz

Opublikowane : 2020-05-12


Osińska, K. (2020) „Don Kichot i antropozofia: O tym, jak aktor Michaił Czechow pragnął zagrać rolę Rycerza Smętnego Oblicza i dlaczego roli tej nie zagrał”, Pamiętnik Teatralny, 69(1), s. 145-162. doi: 10.36744/pt.31.

Katarzyna Osińska 
Instytut Slawistyki PAN  Polska
https://orcid.org/0000-0003-4142-040X



Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym" i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w "Pamiętniku Teatralnym" należy wyraźnie to zaznaczyć.