Arlekin zza kordonu: Z recepcji Nikołaja Jewreinowa w Polsce (1921–1932)


Abstrakt

Polska kultura teatralna lat dwudziestych XX wieku stała się prawdziwym oknem na Europę dla Nikołaja Jewreinowa, rosyjskiego dramatopisarza, reżysera, teatralnego myśliciela, autora teorii „teatralizacji życia”. Artykuł prezentuje wybrane konteksty polskiej recepcji jego sztuki-manifestu – To, co najważniejsze, od pierwszych inscenizacji w Teatrze im. J. Słowackiego w Krakowie i Teatrze Polskim w Warszawie, poprzez dyskusję nad teoretycznym przesłaniem utworu, aż do prób przyswojenia całości dorobku artystycznego rosyjskiego twórcy. Omawia wpływ twórczości Stanisława Przybyszewskiego na teorię i praktykę gatunku monodramatu Jewreinowa. Porównuje rozumienie naturalizmu oraz poglądy na sztukę aktorską i teatr polskiej aktorki, Stanisławy Wysockiej i Nikołaja Jewreinowa, jej przyjaciela. Przedstawia bilans gościnnych występów rosyjskiego reżysera w Warszawie w 1925: uregulowania prawne, dotyczące jego utworów i nowe kontakty z przedstawicielami świata sztuki, ale też negatywne recenzje. W aneksie ogłoszono wybór korespondencji ludzi polskiego teatru: Zofii Nałkowskiej, Juliana Tuwima, Emila Zegadłowicza, Stanisławy Wysockiej i Eugeniusza Świerczewskiego z Jewreinowem z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku.


Słowa kluczowe

Nikołaj Jewreinow; Stanisław Przybyszewski; Stanisława Wysocka; teatralizacja życia; polsko-rosyjskie kontakty teatralne; To co najważniejsze

Annenkov, Yu. (1991). Nikolay Evreinov. In Yu. Annenkov, Dnevnik moikh vstrec: Tsikl tragediy (Vol. 2, pp. 90–120). Leningrad: Iskusstvo.

Deych, A. (1966). Golos pamyati: teatral'nyye vpechatleniya i vstrechi. Moskwa: Iskusstvo.

Dyboski, R. (1922). Wrażenia z teatrów moskiewskich. Przegląd Warszawski, 5, 202–212.

Etkind, A. (2016). Eros nevozmozhnogo: Istoriya psikhoanaliza v Rossii. Moskwa: Nezavisimaya firma Klass.

Evreinov, N. (2007). Dvoynoy teatr: Samoye glavnoye: Korabl' pravednykh: Teatr vechnoy voyny. Moskwa: Sovpadeniye.

Evreinov, N. (1909). Gryadushchiy litsedey. Teatr i iskusstvo, 8, 152–153.

Evreinov, N. (1909). Vvedeniye v monodramu. Sankt Petersburg: Izdaniye N. I. Butkovskoy.

Evreinov, N. (1909). Yazyk tela (K vystupleniyu Miss Maud Allan). Teatr i iskusstvo, 48, 853–854.

Evreinov, N. (1910). Predisloviye k Predstavleniyu lyubvi. Studiya impressionistov, 1, 49–127.

Evreinov, N. (red.). (1911). Nagota na stsene. Sankt Petersburg.

Evreinov, N. (1914). Pro scena sua: rezhissura. Litsedei: Posledniye problemy teatra. Petrograd: Prometey.

Evreinov, N. (1915). Teatr dlya sebya (Ch. 1: Teoreticheskaya). Sankt Petersburg: Izdaniye N. I. Butkovskoy.

Evreinov, N. (1916). Teatr dlya sebya (Ch. 2: Pragmaticheskaya). Sankt Petersburg: Izdaniye N. I. Butkovskoy.

Evreinov, N. (1917). Teatr dlya sebya (Ch. 3: Prakticheskaya). Sankt Petersburg: Izdaniye N. I. Butkovskoy.

Evreinov, N. (1920). Stsena teatra i stsena zhizni: k postanovke p'yesy Samoye glavnoye v Vol'noy komedii. Zhizn' iskusstva, 24–26.12.

Evreinov, N. (1923). V kulisakh dushi. W: N. Evreinov, Dramaticheskiye sochineniya (t. 3, s. 31–41). Petrograd: Academia.

Evreinov, N. (1958). Zhivopis' i teatr: Tvorcheskiy put' S. Sudeykina kak zhivopistsa v teatre. Grani, 39, 160–172.

Evreinov, N. (1998). V shkole ostroumiya: Vospominaniya o teatre Krivoye zerkalo. Moskwa: Iskusstvo.

Evreinov, N. (2002). Demon teatral'nosti. Sankt Petersburg–Moskwa: Letniy sad.

Evreinov, N. (2004). Lyubov' pod mikroskopom. Mnemozina: Dokumenty i fakty iz istorii otechestvennogo teatra 20 veka, 3, 87–149.

Evreinov, N. (2005). Original o portretistakh: K probleme sub'yektivizma v iskusstve. W: N. Evreinov, Original o portretistakh (s. 118–195). Moskwa: Sovpadeniye.

Evreinov, N. (2012). Otkroveniye iskusstva. Sankt Petersburg: Izdatel'skiy dom Mir.

Evreinov, N. (2012). Predstavleniye lyubvi. W: T. Dzhurova (red.), N. Evreinov: k 130-letiyu so dnya rozhdeniya: (materialy nauch. konf. 16 fevr. 2009 goda) (s. 67–159). Sankt Petersburg: Rossiyskiy institut istorii iskusstv.

Ivanov, V. (red.). (2004). Iz dvukh uglov: Perepiska Nikolaya Evreinova s Yuriyem i Yuley Rakitinymi 1928–1938. Mnemozina: Dokumenty i fakty iz istorii otechestvennogo teatra 20 veka, 3, 243–278.

Jewreinow, M. (1923). Z teatralnych inwencji M. Jewreinowa. Słowo, 28.04.

Jewreinow, M. (1924). Apologia teatralności (S. Wysocka, tłum.). Listy z Teatru, 3, 79–84.

Jewreinow, M. (1924). List Jewreinowa. Listy z Teatru, 3, 86–87.

Jewreinow, M. (1925). Przyjazd autora Tego, co najważniejsze: Jewreinow w Warszawie (wywiad przepr. E. Świerczewski). Wiadomości Literackie, 7, 6.

Jewreinow, M. (1929). Rozmowy literackie pod niebem Italii: Za kulisami podczas prób najnowszej sztuki Jewreinowa (wywiad przepr. E. Kleinlerer). Nasz Przegląd, 5.05.

Jewreinow, M. (1930). Teatr bez szyldu: Wstęp do istoty zjawisk teatralnych. Świat Kulis, 3, 62–65.

Jewreinow, N. (2008). Teatralizacja życia (N. Woroszylska, tłum.). Dialog, 7–8, 187–213.

Kashina-Evreinova, A. (1964). N. N. Evreinov v mirovom teatre 20 veka. Paryż.

Kazanskiy, B. (1925). Metod teatra: Analiz sistemy N. N. Evreinova. Leningrad: Academia

Krasiński, E. (1991). Teatr Polski Arnolda Szyfmana 1913–1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kryzhitskiy, G. (1976). Dorogi teatral'nyye. Moskwa: Vserossiyskoye teatral'noye obshchestvo.

Makovskiy, S. (2000). Nikolay Evreinov (1879–1953). W: S. Makovskiy, Portrety sovremennikov: Na Parnase Serebryanogo veka (s. 551–559). Moskwa: AGRAF.

Meyerkhol'd, V. (1988). V. Kamenskiy: Kniga o Evreinove. Sovremennaya dramaturgiya, 4, 252–255.

Nicoll, A. (1969). O roli Evreinova v mirovom teatre XX veka: fakty i vyskazyvanija. Russkaja myslʹ, 6.02.

Nusinova, N. (2003). Kogda my v Rossiyu vernemsya…: russkoye kinematograficheskoye zarubezh'ye 1918–1939. Moskwa: NIIK: Eyzenshteyn-tsentr.

Nusinova, N. (1994). Zabytyy Stsenariy Nikolaya Evreinova. Kinovedcheskiye zapiski, 23, 6–14.

Pannenkowa, I. (1925). Teatr i Życie: Wyspiański i Jewreinow. Warszawianka, 11.04.

Powołocki, S. (1997). Mój romans z teatrem. Łódź: Cyklop.

Prilezhayeva-Barskaya, B. (1998). Brodyachaya Sobaka. Minuvsheye: istoricheskiy·al'manakh, 23, 381–418.

Przybyszewski, S. (1954). Listy: t. III 1918–1927, Wrocław: Zakład imienia Ossolińskich.

Przybyszewski, S. (1900). Na drogach duszy. Kraków: L. Zwoliński i Spółka.

Przybyszewski, S. (1905). O dramacie i scenie. Warszawa: Księgarnia Naukowa.

Przybyszewski, S. (1995). Synagoga szatana i inne eseje. Kraków: Oficyna Literacka.

Przybyszewski, S. (1904). Synowie ziemi. Malaria. Lwów: Księgarnia Polska B. Połonieckiego.

Pshibyshevskiy, S. (1905). Kritika. Moskwa: Izdaniye V. M. Sablina.

Pshibyshevskiy, S. (1906). De Profundis. Deti Satany. Moskwa: Izdaniye V. M. Sablina.

Pshibyshevskiy, S. (1904). O drame i stsene. Teatr i iskusstvo, 49 -50, 869–873, 892–893.

Pshibyshevskiy, S. (1905). Syny Zemli. Moskwa: Skorpion.

Ryzhenkov, V. (2013). Nikolay Evreinov v kul'turnoy zhizni Rossii i zarubezh'ya. Sankt Petersburg: Dmitriy Bulanin.

Tikhvinskaya, L. (1995). Kabare i teatry miniatyur v Rossii 1908–1917. Moskwa: RIK Kul'tura.

Sielicki, F. (1974). Mikołaj Jewreinow w Polsce. Acta Universitatis Wratislaviensis, 194, 63–76.

Sudeykin, S. (1984). „Brodyachaya sobaka”: vospominaniya S. Yu. Sudeykina. Vstrechi s proshlym, 5, 185–194.

Śliwowscy, W. i R. (1980). Mikołaja Jewreinowa związki z Polską. Pamiętnik Teatralny, 3-4, 393–412.

Świerczewski, E. (1923) Jewreinow. Życie Teatru, 6–16.

Świerczewski, E. (1924) Jewreinow. Życie Teatru, 1–6.

Świerczewski, E. (1924). Teatr rosyjski: Jewreinow. Warszawa: Życie Teatru.

Węgrzyniak, R. (2008). Jewreinow w polskim teatrze. Dialog, 7–8, 214–223.

Wilski, Z. (1982). Wielka tragiczka. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Wilski, Z. (1973). Poglądy teatralne Wysockiej. W: S. Wysocka, Teatr przyszłości (s. 7–22). Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.

Wysocka, S. (2008). Bo ty jesteś moje fatum: listy Stanisławy Wysockiej do Emila Zegadłowicza 1924–1935. Kielce: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego.

Wysocka, S. (1930). Mikołaj Jewreinow. Świat Kulis, 3, 60–61.

Wysocka, S. (1931). Mikołaj Jewreinow, Słowo, 4.12.

Wysocka, S. (1930). Teatralizacja teatru i życia. Kurier Poznański, 1.03.

Wysocka, S. (1973). Teatr przyszłości. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.

Pobierz

Opublikowane : 2020-05-12


Masłowski, M. (2020) „Arlekin zza kordonu: Z recepcji Nikołaja Jewreinowa w Polsce (1921–1932)”, Pamiętnik Teatralny, 69(1), s. 71-144. doi: 10.36744/pt.20.

Mateusz Masłowski 
Российский институт театрального искусства (GITIS)  Federacja Rosyjska
https://orcid.org/0000-0003-3119-6184



Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor udziela niewyłącznej i nieodpłatnej licencji (CC BY-ND 4.0) na wykorzystanie tekstu w "Pamiętniku Teatralnym" i zobowiązuje się do podawania miejsca pierwodruku przy jego ponownym wykorzystaniu (umowa licencyjna do pobrania). W przypadku publikacji wersji innej niż ogłoszona drukiem w "Pamiętniku Teatralnym" należy wyraźnie to zaznaczyć.